Những thư viện ở đất nước có khủng hoảng văn hóa đọc

Không gian thư viện Dokk1 (thành phố Aarhus, Đan Mạch).

Một trong những điều thú vị khi được sống và học tập ở đất nước phát triển như Đan Mạch là khả năng tiếp cận hệ thống thư viện đồ sộ với đầy đủ các loại tài liệu từ băng đĩa, âm thanh cho tới in ấn. Mọi thứ đều miễn phí và thuận tiện cho người sử dụng bởi mỗi thành phố có khoảng 18-19 thư viện luôn sẵn sàng phục vụ. 

Dù với tất cả sự thuận lợi trên, theo nhận định từ Bộ trưởng Văn hóa Đan Mạch Jakob Engel-Schmidt vào hồi tháng 8/2025, đất nước này vẫn phải đối diện với khủng hoảng đọc. 

Khám phá thế giới sách tại quê hương nàng tiên cá

Hành trình tìm hiểu những thư viện tại xứ sở Lego của tôi bắt đầu từ tháng 10/2025 với điểm đến đầu tiên là Thư viện cộng đồng Dokk1. Lí do để tôi gọi đây là một nơi của cộng đồng bởi triết lý xây dựng của chính nó. Bà Marie Østergaard, người quản lý thư viện, cho biết rằng tòa nhà này được tạo nên với kỳ vọng trở thành một quảng trường mở cho mọi người. 

Với hơn 1.100 chỗ ngồi và bộ sưu tập 330.000 tài liệu các loại, Dokk1 không đơn thuần là nơi lưu trữ sách mà trở thành điểm gặp gỡ, nơi sinh viên học nhóm, người đi làm họp bàn, và các ý tưởng được trao đổi trong một cấu trúc không gian linh hoạt. Ở đây, sự im lặng không phải là quy chuẩn bắt buộc. Thay vào đó, sự phân tầng chức năng được thiết kế rõ ràng, từ phòng đọc yên tĩnh đến khu thảo luận, từ không gian sự kiện đến khu làm việc chung.

Từ vùng Trung Jutland, tôi đi xuôi về hướng thủ đô Copenhagen rồi đặt chân tới điểm đến biểu tượng của thành phố - thư viện Black Diamond. Tòa nhà có diện tích lên tới hơn 20.000 mét vuông và riêng mặt tiền với 2.500 mét vuông được làm hoàn toàn từ đá granite đen tuyền có nguồn gốc từ Châu Phi. 

Sinh viên ngồi học tại thư viện Black Diamond (thủ đô Copenhagen, Đan Mạch) lúc 19h30. 

Khác với Dokk1, nơi đây mang dáng dấp của một không gian học thuật nghiêm ngặt: những phòng đọc lớn, tĩnh lặng tuyệt đối, hạn chế thiết bị ghi hình và gần như không có tiếng động. Dù vậy, vào mỗi buổi tối, từng chỗ ngồi đều kín, phản ánh nhu cầu học tập cao của sinh viên đô thị. Tình trạng tương tự cũng diễn ra tại các thư viện chuyên ngành Khoa học xã hội trên phố Gothersgade, nơi việc tìm một chỗ ngồi trống gần như là điều xa xỉ.

Mạng lưới thư viện và các khu dân cư tại miền trung Jutland (Đan Mạch). 

Hơn cả một hạ tầng thư viện, đó là hệ sinh thái thư viện số. Với một thiết bị kết nối internet, người dùng có thể tiếp cận kho tài nguyên phong phú mà không cần di chuyển hay phụ thuộc vào bản in.Từ trải nghiệm cá nhân, việc duy trì thói quen đọc trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết. Nếu trước đây, việc tìm kiếm tài liệu tại Việt Nam có thể mất hàng giờ di chuyển hoặc phụ thuộc vào các nguồn không chính thức trên mạng, thì tại Đan Mạch, mọi thứ được rút gọn chỉ còn “một cú nhấp”. Chính khả năng tiếp cận này không chỉ nâng cao hiệu quả học tập mà còn góp phần hạn chế tình trạng sử dụng sách điện tử bất hợp pháp, một vấn đề vẫn còn phổ biến ở nhiều thị trường đang phát triển.

Các thư viện ở Đan Mạch được kết nối logistics, mỗi khi truy cập một nền tảng sách trực tuyến, người đọc có thể biết rõ cuốn sách mình đang nằm tại cơ sở nào. Với vài lệnh đơn giản, họ có thể có trong tay thứ bản thân tìm kiếm. Dẫu sự tiện nghi này có tốt tới đâu, Đan Mạch vẫn phải đối mặt với khủng hoảng văn hóa đọc như một số quốc gia khác. 

Văn hóa đọc tại đất nước đã phát triển

Giữa trung tâm Copenhagen, Copenhagen Main Library (Hovedbiblioteket) hiện lên như một biểu tượng của tri thức mở: không gian rộng, thiết kế hiện đại, các kệ sách đa dạng và những quầy trưng bày sách mới được sắp đặt bắt mắt. Cùng với Black Diamond, nơi đây thể hiện rõ triết lý phát triển thư viện của Đan Mạch: Litt (văn học), Læs (đọc), Lær (học), và Live (sống). Tuy nhiên, đằng sau sự hoàn thiện về không gian và hạ tầng ấy lại là một thực tế đáng suy ngẫm: văn hóa đọc đang có dấu hiệu suy giảm ngay tại một trong những quốc gia có hệ thống thư viện phát triển hàng đầu châu Âu.

Quan sát thực tế cho thấy một nghịch lý rõ rệt. Trong khi thư viện được thiết kế xoay quanh sách và việc đọc, số lượng người thực sự ngồi đọc lại không nhiều. Phần lớn họ chỉ dừng lại ở việc tìm kiếm, lướt qua các đầu sách, hoặc sử dụng không gian để làm việc, học nhóm và giao tiếp xã hội. Ở khu vực thiếu nhi, hình ảnh trẻ em chăm chú đọc sách không còn phổ biến, thay vào đó là sự hiện diện lẻ tẻ của một vài em với truyện tranh hoặc tiểu thuyết đồ họa. Thư viện, theo cách nào đó, đang chuyển mình thành một không gian cộng đồng đa chức năng - nhưng cũng chính điều đó làm mờ đi vai trò cốt lõi của việc đọc.

Số liệu từ Statistics Denmark phần nào lý giải xu hướng này. Khảo sát năm 2024 cho thấy, dù số lượt mượn sách có xu hướng tăng, tỷ lệ người duy trì thói quen đọc hoặc nghe sách thường xuyên lại ở mức thấp. Đáng chú ý, nhóm duy trì tần suất đọc cao nhất lại thuộc về phụ nữ trung niên và cao tuổi (55-74 tuổi), trong khi nhóm thanh niên 16–24 tuổi - đối tượng được kỳ vọng là lực lượng đọc trong tương lai - chỉ đạt khoảng 11%. Điều này cho thấy sự phân hóa rõ rệt trong việc tiếp cận tri thức: việc đọc đang dần trở thành thói quen của những người có thời gian và điều kiện, thay vì lan tỏa rộng trong giới trẻ.

Đến năm 2025, xu hướng này càng rõ nét hơn. Người dân Đan Mạch ngày càng ưu tiên các hình thức giải trí khác như âm nhạc, phim ảnh, series truyền hình hay tin tức - những nội dung có tỷ lệ tiếp cận gần như tuyệt đối, dao động từ 90 - 100%. Trong bối cảnh đó, sách, dù vẫn đạt khoảng 80%, lại bị đẩy xuống vị trí thứ yếu. Sự cạnh tranh không còn nằm giữa các thể loại sách, mà là giữa sách với toàn bộ hệ sinh thái nội dung nghe nhìn đang bùng nổ trong kỷ nguyên số.

Thực tế này đặt ra một vấn đề rằng khả năng tiếp cận tri thức chưa bao giờ dễ dàng đến thế nhưng thói quen đọc lại không tăng tương ứng. Các thư viện tại Đan Mạch đều đã thích nghi mạnh mẽ với chuyển đổi số, cung cấp tài nguyên số phong phú và linh hoạt. Tuy nhiên, sự tiện lợi ấy cũng đồng thời đặt việc đọc vào thế cạnh tranh trực tiếp với các hình thức tiêu thụ nội dung nhanh, ngắn và giàu tính giải trí hơn.

Có hay không chuyện văn hóa đọc đáng báo động?

Tôi đem câu hỏi này đến với những người bạn Đan Mạch, thực tế có những người chẳng đọc cuốn sách nào nhưng cũng  có những cá nhân đọc tới 11 cuốn sách một năm. Một buổi tối nọ khi đang trò chuyện việc tác giả John Green - tác giả của Paper Town - dừng viết tiểu thuyết, Sarah Brogaard Pedersen (sinh viên ngành âm nhạc tại Đại học Aarhus) chia sẻ rằng cô đã nghiền ngẫm cuốn sách Người xa lạ của Albert Camus trong suốt tháng Hai. Sarah cũng kể rằng bản thân vẫn hay dành thời gian đọc sách mỗi khi có thời gian tuy nhiên trong một số trường hợp cô lại lựa chọn hình thức giải trí khác giống như số liệu đã nêu trên - series truyền hình. 

“Chỉ vừa mới năm ngoái, khi đang tận hưởng những tháng ngày nghỉ ngơi trước khi đi học đại học, tôi đã đến thư viện để tìm một số cuốn sách thú vị. Tôi mượn khoản 12 cuốn sách nhưng cuối cùng tôi không đọc hết chúng và chuyển sang xem một chương trình truyền hình có tên là Slot. Không phải vì tôi thích xem TV hơn mà bởi một số cuốn sách không thực sự hấp dẫn như vẻ bề ngoài”, Sarah chia sẻ. 

Bên cạnh câu chuyện của Sarah, Mikkel Teller, sinh viên ngành Kỹ sư điện tại Aarhus cũng chia sẻ rằng bản thân vẫn duy trì thói quen đọc cho bên cạnh niềm đam mê đạp xe. Mỗi năm, Mikkel có thể đọc từ 10 đến 12 cuốn sách, không kể các tác phẩm được giáo viên yêu cầu đọc phục vụ cho việc học. 

Một bạn trẻ ngồi làm việc tại thư viện Dokk1

Bên cạnh những độc giả trên, tôi cũng bắt gặp một số người trẻ lặng lẽ đọc sách trên khoang không tiếng ồn khi đi tàu. Ruth là một trong số đó. Với cuốn tự truyện Bread of Angels của Patti Smith, Ruth gần như im lặng trong toàn bộ chuyến đi cho tới khi tôi cất lời tò mò về tác phẩm cô đang cầm. Ruth hào hứng chia sẻ tác phẩm Bread of Angels và cuốn tự truyện trước đó của Patti Smith. Sau một hồi tôi biết Ruth làm thêm ở một tiệm sách, cô kể rằng mọi người dường như phát cuồng với Vũ điệu quỷ Satan sau khi hay tin nhà văn Krasznahorkai László đạt giải Nobel Văn chương 2025. 

Rõ ràng, vẫn có những trẻ yêu sách tại đây, họ không chỉ đọc bằng tiếng mẹ đẻ mà còn sẵn sàng đọc các tác phẩm ngoại văn. một bộ phận độc giả tại Đan Mạch cho rằng “tiếp cận phiên bản gốc sẽ tốt hơn”. Thực trạng mà tôi được thấy hoàn toàn khác với số liệu mang tính cảnh báo bên trên. Nhưng hơn hết, giới chức trách vẫn dành một sự quan tâm đặc biệt đến điều này. 

Theo thông tin từ The Guardian, trong năm 2025, Đan Mạch sẽ xem xét đề xuất giảm thuế sách xuống 0% (so với mức 25% trước đây). Chi phí cho kế hoạch này là 330 triệu kroner, chiếm khoảng 0,072% ngân sách nhà nước năm 2025. Nếu so với các dự án liên quan tới văn hóa hay công nghiệp sáng tạo, đây là một con số đáng kể. Chẳng hạn, dự án Film Rebate Scheme để thu hút nhà làm phim quốc tế có mức chi phí 125 triệu kroner, dự án The New Democracy Fund thúc đẩy hợp tác quốc tế trên phương diện văn hóa có mức kinh phí 180 triệu kroner. 

Trong kỷ nguyên số, khi mà mọi thông tin chỉ cách một cái chạm tay, câu hỏi về "văn hóa đọc" luôn là một đề tài nóng hổi, đầy tranh cãi. Một số nghiên cứu cho rằng sách đang dần mất đi chỗ đứng trước sức hút của mạng xã hội và các hình thức giải trí trực tuyến. Dẫu vậy, nhìn vào những con số biết nói của xuất bản Việt Nam, một góc nhìn mới xuất hiện.

Nhìn thấy gì từ văn hóa đọc Việt Nam?

Khác với Đan Mạch, nhà xuất bản, công ty liên kết và các hệ thống phân phối có vai trò rõ nét hơn thư viện công trong quá trình xây dựng văn hóa đọc. Chính sự khác biệt về cấu trúc này đặt ra câu hỏi: Liệu tốc độ phát triển của ngành xuất bản có tương thích với biến động của lực lượng độc giả tiềm năng hay không?

Nhằm làm sáng tỏ điều này, tác giả đã thực hiện một so sánh giữa tốc độ phát triển của đầu sách, bản in so với tốc độ phát triển của lực lượng người lao động tại Việt Nam. Mỗi năm, mức độ phát triển của lực lượng này chỉ rơi vào khoảng 0,41%. Trong khi đó, xuất bản lại chứng kiến sự tăng trưởng ngay trong cả thời điểm dịch và tới sau này.

Nguồn dữ liệu: Cục Xuất bản, In ấn và Phát hành (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) và World Bank.

Đặc biệt, khi nhìn vào biểu đồ tăng trưởng của ngành xuất bản qua số bản in và đầu sách có thể thấy sau năm 2017, chỉ số tăng trưởng ngành bất ngờ vọt lên đến đỉnh cao gần 50% vào năm 2018. Nhưng đà tăng này không duy trì được lâu, thị trường đã bị tổn thương bởi các cú sốc bên ngoài như suy thoái kinh tế, Đại dịch Covid-19 dẫn đến sự chững lại năm 2020-2021. Đến năm 2024, một lần nữa, đường xanh lại đang có xu hướng vọt lên mạnh mẽ, đạt mức tăng trưởng hơn 30%, bất chấp cú rơi của năm trước đó. Điều này chỉ ra một sức bật lò xo kinh ngạc của toàn ngành.

Hơn hết, một con số ấn tượng hơn khi nhìn vào số liệu ngành xuất bản Việt Nam là Hệ số co giãn (Elasticity) = 20.46. Hệ số này cho thấy, khi lực lượng lao động chỉ cần tăng trưởng 0.01, lượng bản sách xuất bản (tri thức được sản xuất ra) lại phản ứng mạnh mẽ, tăng gấp hơn 20 lần. Thực tế này hoàn toàn phù hợp với yêu cầu của một đất nước chuyển đổi số và cần lượng lớn nguồn lao động tri thức cao. 

Trong khi dân số lao động tăng trưởng trung bình chỉ 0.41% hàng năm, thì tốc độ tăng trưởng trung bình của ngành xuất bản đạt tới 8.47%. Tốc độ này gấp hơn 20 lần. Điều này có nghĩa là mỗi người lao động Việt Nam đang tiếp cận với lượng tri thức lớn hơn gấp nhiều lần so với chỉ 7 năm trước.

Việc số lượng bản sách tăng trưởng vượt xa tốc độ tăng trưởng dân số lao động chứng tỏ Việt Nam đang bước vào một thời kỳ mới. Sau hơn 20 năm Chỉ thị 42-CT/TW của Ban Bí thư Trung ương Đảng về “Nâng cao chất lượng toàn diện của hoạt động xuất bản” vẫn đang tạo ra chuyển biến tốt giúp nhiều đơn vị sách phát triển sản phẩm tiệm cận với nhu cầu người tiêu dùng.

Câu chuyện văn hóa đọc giờ đây là "những gì họ đọc đang được sản xuất nhanh đến mức nào?". Biến động "răng cưa" trên biểu đồ cho thấy thị trường xuất bản vẫn còn non trẻ và dễ bị tác động, nhưng hệ số co giãn cao là niềm hy vọng. Nó cho thấy, nếu có một cú hích đúng đắn từ chính sách quốc gia về văn hóa đọc, sự đầu tư vào thư viện kỹ thuật số, hay đơn giản là sự dịch chuyển của lực lượng lao động hiện có sang các ngành nghề cần nhiều tri thức hơn, sức bùng nổ của ngành xuất bản Việt Nam là điều hứa hẹn.