"Đừng giao du với quỷ dữ" - Sinners

Michael B. Jordan trong vai cặp song sinh Smoke-Stack.

Trong đấu trường Oscar năm nay, Sinners nổi lên như một hiện tượng đáng chú ý khi Ryan Coogler lựa chọn con đường lai ghép thể loại: nhạc kịch, kinh dị và siêu nhiên cùng tồn tại trong một cấu trúc điện ảnh giàu tính biểu tượng. Tuy nhiên, điều làm nên sức nặng của bộ phim không nằm ở sự phô diễn thể loại, mà ở cách Coogler kiến tạo một mạng lưới biểu trưng phức tạp để chuyển tải thông điệp về sự gìn giữ, chiếm dụng và đấu tranh văn hóa. Dưới lăng kính phê bình hậu thuộc địa, “nhà” trong Sinners không phải một không gian cố định hay bất khả xâm phạm, mà là một thực thể luôn bị đe dọa, thương lượng và tái định nghĩa bởi quyền lực.

Ba nhân vật trung tâm của bộ phim gồm cặp anh em sinh đôi Smoke – Stack và Sammie Moore, con trai một vị mục sư. Sammie sở hữu năng khiếu âm nhạc thiên phú và dành tình yêu tuyệt đối cho cây đàn guitar – một vật thể không chỉ mang chức năng đạo cụ mà còn vận hành như một ký hiệu văn hóa theo nghĩa của Roland Barthes. Cây đàn là món quà từ Smoke và Stack, những người trở về từ Chicago – miền đất được Sammie lý tưởng hóa như nơi thoát khỏi áp bức, bất công của đời sống đồn điền. Chính niềm tin ngây thơ ấy đặt nền móng cho một “huyền thoại hiện đại” sẽ bị bộ phim phá vỡ: huyền thoại về miền đất hứa, nơi bạo lực cấu trúc được xóa bỏ chỉ bằng dịch chuyển không gian.

Smoke là nhân vật được khắc họa với đường nét đạo đức rõ ràng: không khoan nhượng trước những gì xâm hại đến bản thân và cộng đồng. Qua lăng kính phê bình anh hùng luận, Smoke đại diện cho mẫu hình “người hùng điều kiện” – người chỉ có thể tồn tại trong một bối cảnh lịch sử cụ thể, chứ không phải hình tượng phổ quát. Mối quan hệ giữa Smoke và Annie (Wunmi Mosaku), cùng nấm mồ đứa con đã mất, mở ra một tầng cảm xúc lãng mạn chưa bị Chicago – biểu tượng của chủ nghĩa tư bản và cám dỗ – hủy hoại. Khác với nhiều nhân vật nam trong dòng phim bạo lực đô thị, Smoke không bị cuốn vào vòng xoáy tiền bạc hay cuồng bạo lực. Tuy nhiên, chính sự “chính trực tuyệt đối” ấy cũng đặt ra giới hạn: thiếu vắng phản tư, anh hùng có nguy cơ trở thành một cấu trúc phi thực, như cách phê bình Marxist từng chỉ ra về những hình mẫu đạo đức thuần khiết trong văn hóa đại chúng.

Trái ngược với Smoke, Stack được xây dựng như một nhân vật của sự chiếm hữu. Mối quan hệ giữa anh và Mary – cô tiểu thư da trắng – mang đầy sắc thái quyền lực. Nếu Smoke và Annie còn giữ được khái niệm “gia đình” như một không gian che chở, thì với Stack, Mary chỉ còn là một đối tượng để thao túng và tiêu dùng. Điều đáng chú ý là Annie vẫn gọi Mary là “người nhà”, từ đó tạo ra một mâu thuẫn nền tảng: ai có quyền được gọi là “ở trong nhà”, và ai là kẻ xâm nhập? Câu hỏi này mang tính hậu thuộc địa rõ nét, đặc biệt trong bối cảnh lịch sử chủng tộc của nước Mỹ.

Sự xuất hiện của quán nhạc sống Juke Joint ở cuối hồi một đánh dấu việc “nhà” được tái thiết như một không gian văn hóa. Nhưng ngay lập tức, mối đe dọa siêu nhiên xuất hiện: những con ma cà rồng bị người da đỏ săn đuổi. Trong cấu trúc biểu tượng của bộ phim, ma cà rồng là hiện thân của sự chiếm đoạt – những sinh thể bất tử chỉ tồn tại bằng cách xâm nhập vào nhà người khác, thương lượng để được mời vào, rồi lấy đi tất cả. Dưới góc nhìn phê bình ý thức hệ, chúng phản chiếu lịch sử của chủ nghĩa thực dân và sự đồng hóa cưỡng bức: cách duy nhất để “tẩy rửa tội lỗi” là biến tất cả trở thành giống như mình, xóa bỏ khác biệt.

Hồi hai của Sinners đẩy mạng lưới quan hệ đến điểm sụp đổ. Thế giới phim được tổ chức theo những cặp nhị nguyên: mạnh yếu, quyền lực – tuân phục, huyết thống – ngoại lai. Mary trở thành điểm kích nổ bi kịch: vừa là tác nhân của tai họa, vừa là nạn nhân của quyền lực và lòng tham. Cô đánh mất linh hồn mình không chỉ vì vàng bạc, mà vì bị cuốn vào một hệ thống giá trị nơi con người bị quy đổi thành tài sản. Stack cũng phải trả giá cho lựa chọn đó, đúng như logic bi kịch cổ điển.

Những con ma cà rồng quyến rũ Mary với giai điệu đồng quê và những đồng tiền vàng

Xung đột đỉnh điểm là khi Smoke và Stack, từ anh em, trở thành kẻ thù. Ryan Coogler dường như khẳng định: tình thân không thể tồn tại song song với chiến tranh và chiếm đoạt. Sammie, từ một cậu bé chỉ biết yêu âm nhạc, buộc phải trở thành chiến binh. Âm nhạc lúc này không còn là trang trí, mà là công cụ phản kháng: country với cấu trúc kỷ luật đối đầu soul – thứ âm nhạc nổi loạn, sinh ra từ lịch sử đau thương của người da màu.

Stack đề nghị một cuộc phiêu lưu vĩ đại, nhưng Smoke từ chối, bởi cái giá phải trả là tình yêu và căn tính. Trải nghiệm Chicago giúp anh hiểu rằng cái ác không thể được hợp thức hóa bằng bất kỳ lý tưởng nào. Quyết định chiến đấu đến cùng của Smoke và Sammie đưa Sammie trở lại nhà thờ trong thân thể đầy thương tích, nhưng cây đàn vẫn ở đó – biểu tượng của ký ức, di sản và sự sống còn văn hóa.

Michael và Sammie trong phân cảnh chiến đấu.

Lời dặn của người cha: “Đừng giao du với quỷ dữ” được Sammie diễn giải lại theo cách của mình: quỷ dữ luôn hiện hữu, và chiến đấu là con đường duy nhất để bảo vệ tình yêu. Âm nhạc soul, sinh ra từ những đồn điền, trở thành di sản của kháng cự và tự do. Sammie hát cho đến cuối đời, mang trên người những vết sẹo – dấu tích của hy sinh, trong đó có tên người hùng Smoke.

Phân đoạn ngắn gần cuối giữa Smoke, Annie và các con đã hoàn tất quá trình huyền thoại hóa nhân vật: sự báo thù cuối cùng không nhằm hủy diệt, mà để những người mình yêu được sống trong hòa bình. Sinners vì thế không chỉ là một bộ phim thể loại, mà là một cấu trúc phê bình văn hóa chặt chẽ, nơi từng nhân vật đảm nhận một chức năng biểu nghĩa riêng. Sự nhất quán đạo đức của Smoke và khát vọng sống hết mình với bản sắc của Sammie chính là điểm sáng lớn nhất, giúp bộ phim vượt khỏi giới hạn giải trí để trở thành một diễn ngôn về quyền được tồn tại, được yêu và được kể câu chuyện của chính mình.