Diễn ngôn của phản kháng và khả năng thoát ly trật tự chiến tranh của One Battle After Another

Teyana Taylor - Perfidia - trong một phân cảnh nổi bật ở đầu phim.

Nơi nào có quyền lực, nơi đó có sự phản kháng. Nhưng sẽ ra sao nếu phản kháng bị đặt vào ranh giới giữa sự sống và cái chết, giữa danh dự và tương lai, giữa định mệnh và ý chí. Sự vĩnh cửu của năng lực đấu tranh liệu còn tồn tại ở một thế giới nhị nguyên không? Với One Battle After Another, câu trả lời là… 

Sự phản kháng là cốt lõi 

French 75 là một nhóm nổi loạn mang trong mình những thông điệp đối đầu trực diện với xã hội Mỹ đương thời. Tự do và dân chủ là hai trục ý niệm được Perfidia (Teyana Taylor) liên tục nhấn mạnh trong suốt những lần xuất hiện của cô cùng băng nhóm. French 75 tiến hành các hành động bạo lực mang tính biểu tượng: cho nổ những công trình trọng yếu, áp chế một trại giam giữ người nhập cư trái phép và giải phóng toàn bộ khu vực này. Tuy nhiên, điểm đặc biệt của French 75 nằm ở chỗ họ không chủ trương sát hại con người. Họ hiểu rằng, một khi án mạng xảy ra, mỗi cá nhân sẽ phải đối mặt với những tội danh nghiêm trọng hơn rất nhiều, kéo theo sự sụp đổ hoàn toàn của lý tưởng phản kháng. Dẫu vậy, với cái tên lấy cảm hứng từ khẩu pháo trứ danh của quân đội Pháp trong Thế chiến I, French 75 vẫn trở thành một đối trọng khiến giới cầm quyền không thể làm ngơ.

Phân cảnh Perfidia bắt giữ Captian Steven Jocklaw khi giải phóng một trại bắt giữ người nhập cư trái phép.

Ngay từ phần mở đầu, các diễn ngôn phản kháng đã được triển khai rõ nét qua lời thoại và hành động, nhưng quan trọng hơn, chúng được cấu thành từ những lựa chọn cá nhân. Pat rời bỏ đời sống hỗn loạn của French 75 sau khi có con với Perfidia, tìm đến một hình thức ổn định hơn của gia đình. Thế nhưng, Perfidia lại lựa chọn điều ngược lại: từ bỏ vai trò làm mẹ để quay về với French 75, bởi như cô khẳng định, “Em không thể rời bỏ bản chất của mình.” Từ đây, các mầm mống xung đột dần lộ diện: gia đình đối đầu với xã hội, cá nhân va chạm với tập thể, và tình mẫu tử bị đặt trong thế đối nghịch với lý tưởng cách mạng. Sự chia rẽ này đồng thời mở ra một “chân trời kỳ vọng” về khả năng hội ngộ, một hy vọng mong manh rằng những rạn nứt có thể được hàn gắn sau bạo lực và mất mát.

One Battle After Another vì thế không chỉ kể câu chuyện đối đầu giữa French 75 và chính quyền, được đại diện bởi báo chí, truyền thông và cơ quan hành pháp,  mà còn phơi bày cuộc đấu tranh nội tại của chính các thành viên trong nhóm, những người đang tìm đường thoát khỏi số phận đã được định sẵn. Phân cảnh trốn chạy đánh dấu bước ngoặt quan trọng: Perfidia phản bội đồng đội, tất cả bị bắt giữ, bao gồm cả chồng cô – Ghetto Pat, hay The Rocket Man. Billy Goat đã giúp Pat và con gái Charlene có được một nhân thân mới để ẩn náu an toàn, nhưng vòng lặp bi kịch vẫn tái diễn với hầu hết các thành viên French 75, ngoại trừ Perfidia.

Perfidia bước vào một mối quan hệ vụng trộm với gã quân nhân (Captain Steven Jocklaw) tại trại giam giữ người nhập cư, người đàn ông mà cô không bao giờ yêu. Trớ trêu thay, chính nhờ mối quan hệ ấy, cô thoát khỏi vòng lao lý để rồi một lần nữa biến mất vào bóng tối. Với Perfidia, những “con quỷ” vẫn đang truy đuổi, và cuộc trốn chạy này chỉ mới là điểm khởi đầu cho một hành trình khác, chưa có hồi kết.

Đến đây, cái kết vẫn lơ lửng như một lời nguyền bám theo tất cả các thành viên French 75, thậm chí lan sang cả thế hệ tiếp theo, cô bé Charlene. Quyền lực, trong ngữ cảnh này, vẫn vận hành theo phép nhị nguyên đúng – sai, cùng kết cấu nhân quả quen thuộc của bạo lực: hành động dẫn đến trừng phạt, phản kháng dẫn đến mất mát.

Liên tưởng tới Kill Bill của Quentin Tarantino, nơi bạo lực chồng lên bạo lực và tự dung dưỡng chính nó, One Battle After Another cũng đặt ra cùng một bài toán, nhưng câu hỏi quan trọng nằm ở cách Paul Thomas Anderson (PTA) sẽ “giải” cấu trúc ấy ra sao. Mấu chốt được mở ra từ Charlene, mười sáu năm về sau. Liệu cô có tiếp tục con đường báo thù? Liệu Charlene có trở thành một người cách mạng như mẹ mình – người mà cô được kể lại như một anh hùng thời chiến? Hay chính sự tồn tại của Charlene sẽ mở ra một khả thể khác, vượt khỏi vòng lặp của bạo lực và phản kháng?

Khả năng của con người vượt qua những trật tự chiến tranh 

Bob hiểu rằng cuộc sống an toàn mà hai cha con đang có thực chất vô cùng mong manh. Trong ông luôn thường trực nỗi lo rằng ngày chia ly có thể ập đến bất cứ lúc nào, như một quy luật bất thành văn của đời sống hậu chiến. Vì thế, ông dặn Charlene rằng: một khi có người đọc đúng mật hiệu của nhóm French 75, hãy tin người đó bằng mọi giá. Mật hiệu ở đây không chỉ là dấu hiệu nhận dạng, mà là phần sót lại của một niềm tin tập thể, được truyền qua các thế hệ như một ký ức chiến tranh chưa bao giờ khép lại.

Leonardo DiCapiro trong vai Bob, Pat đã thể hiện xuất sắc hình ảnh một người hùng trong một phong trào nổi loạn giờ trở thành một người cha.

Cao trào dần hình thành khi các xung đột cùng hội tụ quanh sự tồn tại của Charlene. Bob bảo vệ cô bởi với ông, Charlene chính là toàn bộ ý nghĩa còn sót lại của cuộc đời. Captain Steven săn đuổi Charlene với mục đích tiêu diệt triệt để những tàn dư cuối cùng của French 75, đồng thời truy tìm Perfidia – người tình và cũng là biểu tượng phản bội đối với hắn. Nếu chỉ đặt chiến tranh trong một trật tự quen thuộc – xung đột, đối đầu, rồi phân định thắng–thua – câu chuyện hẳn sẽ trở nên đơn tuyến. Nhưng One Battle After Another chủ động phá vỡ mô hình đó.

Trong thế giới của bộ phim, chiến tranh không còn là công cụ phục vụ mục tiêu chính trị rõ ràng, mà trở thành một trạng thái tồn tại kéo dài, nơi bạo lực tự tái sản sinh ngay cả khi mục tiêu ban đầu đã tan rã. Chính vì vậy, biên kịch đã mở thêm một tuyến phụ: câu lạc bộ tập hợp giới tinh hoa quyền lực mang tư tưởng phân biệt chủng tộc, như một lớp lang khác của chiến tranh – chiến tranh diễn ra trong lòng trật tự, dưới vỏ bọc danh dự và thuần khiết.

Tại đây, sự thật bị phơi bày: Charlene là con lai của Captain Steven,  kẻ vừa được kết nạp, và Perfidia. Đứa trẻ, thay vì đứng ngoài cuộc chiến, lại trở thành bằng chứng sống của sự “ô uế” trong mắt tập thể quyền lực. Để bảo vệ danh dự và tính thuần nhất của mình, nhóm quyết định cử sát thủ đến “dọn dẹp” cả hai. Chiến tranh, lúc này, không còn nhằm vào kẻ thù bên ngoài, mà quay sang thanh lọc từ bên trong, đúng như Hannah Arendt từng chỉ ra: bạo lực cực đoan thường xuất hiện khi quyền lực cảm thấy bị đe dọa ngay trong chính cấu trúc của nó.

Giai đoạn “đối đầu” vì thế không còn được nhìn đơn thuần dưới lăng kính bạo lực. Nó ánh xạ lên một khả thể khác: nơi con người tìm cách vượt qua những sắp đặt được xem là “hiển nhiên” của trật tự chiến tranh và quyền lực. Giống như tuyên ngôn của Perfidia và French 75 trong quá khứ – tự do về cơ thể, tự do quyết định vận mệnh – Charlene không chờ đợi sự phân định từ bất kỳ thế lực nào. Cô lựa chọn bước đi bằng chính đôi chân mình, biến sự sống còn thành một hành động chính trị tối thiểu. Ở đây, chiến tranh không kết thúc bằng chiến thắng, mà bằng sự từ chối tiếp tục vai trò của nạn nhân hay chiến binh.

Trong khi Charlene trốn chạy về điểm ẩn náu, Bob cố gắng kết nối lại với mạng lưới French 75 để truy tìm nơi con gái sẽ đến. Ông chạy trốn và được những người dân vùng biên giới Mỹ – Mexico cứu giúp. Họ là những con người bình thường, những gia đình lao động từng được French 75 giải cứu trong quá khứ. Các không gian đời sống dần hiện ra: bữa ăn đơn sơ, nhịp sinh hoạt lặng lẽ, những thân phận bị đẩy ra rìa của lịch sử chính thống. Trước mắt Bob, chiến tranh không còn ý nghĩa, thứ duy nhất quan trọng đối với anh chính là Charlene.

Thế nhưng, chính thói quen nghiện ngập dường như là di chứng của quá khứ bạo lực lại trở thành rào cản ngăn Bob trở về với con gái. Một câu hỏi từ quá khứ vang lên như một ám ảnh: liệu con người có thể thật sự thoát khỏi chiến tranh, hay chỉ mang nó theo dưới những hình thức khác? Giorgio Agamben từng gọi đó là trạng thái “ngoại lệ thường trực”, nơi đời sống cá nhân luôn bị chiến tranh và an ninh hóa xâm nhập.

Bản nhạc nền vang lên xuyên suốt hành trình trốn chạy của Bob, nhưng cảm giác mà nó tạo ra không phải là giải thoát. Thành phố chỉ còn là phông nền cho sự nổi loạn của đám đông phía dưới, và dường như bất kỳ nơi nào họ đặt chân đến cũng đều đang trong trạng thái xung đột. Chiến tranh không còn biên giới rõ ràng; nó hiện diện khắp mọi không gian xã hội.

Bob rơi khỏi tòa nhà và bị bắt giữ, ngay sau khoảnh khắc ông vừa được nhắc đến như một “người hùng chiến tranh” của French 75. Sự sụp đổ ấy phơi bày nghịch lý cốt lõi của chiến tranh: anh hùng chỉ tồn tại chừng nào câu chuyện còn cần đến họ. Bất lực, Bob để Charlene rơi vào tay Captain Steven, mở ra một trường đoạn hội ngộ méo mó giữa cha và con, nơi tình thân bị đặt dưới cái bóng nặng nề của lịch sử bạo lực chưa từng khép lại.

Ra ngoài khuôn khổ quyền lực

Bạo lực chồng lên bạo lực – giống như trong Kill Bill – cấu trúc xung đột của One Battle After Another được kiến tạo quanh chuỗi rượt đuổi không dứt giữa Captain Steven với Charlene, và giữa Christmas Adventures Club với chính Captain Steven. Ở trung tâm của vòng xoáy ấy là Charlene, người buộc phải tìm cách thoát ra khỏi mạng lưới quyền lực được vận hành bằng bạo lực và sự truy sát.

Lời thoại cuối của Perfidia khi cô quyết định rời bỏ chương trình bảo vệ nhân chứng vang lên như một tuyên ngôn mang tính phê phán: “Every revolution begins with fighting demons.” “Quỷ dữ” ở đây không được giản lược thành một cái ác đơn tuyến. Bộ phim kiến tạo chúng theo hai chiều: một mặt là cái ác hiển lộ, được nhân cách hóa bởi Captain Steven và Christmas Adventures Club – những cấu trúc quyền lực vận hành bằng bạo lực; mặt khác là cái ác tiềm ẩn trong chính những cá nhân tưởng như đứng ngoài hệ thống.

Tay sát thủ do Steven thuê là một trường hợp điển hình. Hắn sống ngoài vòng pháp luật, nhưng vẫn mang trong mình những quy tắc cá nhân bất khả xâm phạm – đặc biệt là ranh giới đạo đức liên quan đến bạo lực với trẻ vị thành niên. Khi nhận nhiệm vụ trừ khử Charlene, hắn bước vào vùng xám của quyền lực: vừa là công cụ của bạo lực, vừa là chủ thể có khả năng phản tư. Sự thức tỉnh của hắn – rằng tự do của nước Mỹ được hình thành từ những cuộc phản kháng của người da màu, và rằng phản kháng bằng bạo lực tất yếu dẫn đến cái chết – đã biến hắn từ kẻ thực thi quyền lực thành nạn nhân tự nguyện của nó. Hắn chấp nhận cái chết để cứu Charlene khỏi chính nhóm sát thủ mà mình mang đến.

Đạo diễn Paul Thomas Anderson và Leo tại hậu trường sản xuất OBAA

Theo Michel Foucault, quyền lực không chỉ đàn áp từ bên trên mà còn lưu chuyển, thẩm thấu và được tái sản xuất trong từng cá nhân (Foucault, Power/Knowledge). Tay sát thủ không “thoát” khỏi quyền lực; hắn chỉ dịch chuyển vị thế trong mạng lưới ấy, từ người thực thi sang kẻ bị hy sinh. Bạo lực, vì thế, không phải là công cụ giải phóng, mà là cơ chế tự duy trì của quyền lực.

Charlene thoát chết trong gang tấc, nhưng sự truy đuổi không chấm dứt. Mật hiệu của nhóm French 75 một lần nữa cứu mạng cô, mở ra chuỗi cảnh rượt đuổi được dàn dựng phi truyền thống: máy quay không bám theo một trục nhìn cố định mà liên tục đảo chiều, lúc từ phía sau, lúc từ phía trước. Khoảng cách không gian bị nén lại, tạo cảm giác ngột ngạt, như thể không còn lối thoát nào nằm ngoài khung hình.

Đỉnh điểm của sự đổ vỡ đạo đức xảy ra khi Charlene buộc phải giết người: một cô gái vị thành niên, học sinh ưu tú, một “chân dung lý tưởng” của hệ thống giáo dục và trật tự xã hội. Hành động này không chỉ là bi kịch cá nhân, mà còn là sự sụp đổ của các ký hiệu đạo đức vốn được xem là ổn định. Theo Derrida, mọi cấu trúc ý nghĩa đều chứa trong nó mầm mống của sự tự phá vỡ (deconstruction): cái “tốt”, cái “đúng”, cái “vô tội” chỉ tồn tại nhờ sự loại trừ những khả thể khác (Derrida, Of Grammatology). Khi Charlene giết người, ranh giới ấy bị giải cấu trúc, buộc khán giả đối diện với sự bất khả của các phân đôi đạo đức đơn giản.

Những chân dung cũ lần lượt đổ vỡ để những chân dung mới – méo mó, đầy mâu thuẫn – hiện ra sau bi kịch. Captain Steven, trong hình ảnh bê bết máu, tưởng như vẫn là trung tâm của quyền lực, nhưng cuối cùng lại bị chính những kẻ mà hắn mong muốn gia nhập Christmas Adventures Club sát hại. Cái chết của hắn bị chôn giấu, như một sự phủ định thầm lặng rằng quyền lực không cần anh hùng, chỉ cần những thân thể có thể thay thế.

Bob sau đó thú nhận mối liên hệ còn bị che giấu giữa Charlene và người mẹ – người thực chất chưa chết. Sự thật này phá vỡ toàn bộ ký ức mà Charlene tin tưởng. French 75 đã thất bại; Perfidia thừa nhận điều đó, nhưng vẫn đặt hy vọng vào con gái mình. Tuy nhiên, “cách mạng” lúc này không còn được hiểu như sự lật đổ bằng bạo lực.

Dưới khung lý thuyết của Foucault, cách mạng không nằm ngoài quyền lực; nó luôn vận hành trong các diễn ngôn quyền lực. Nhưng One Battle After Another đề xuất một sự diễn giải khác: Charlene không đấu tranh để chiếm quyền lực, mà để tiếp tục tồn tại. Sự sống, chứ không phải quyền lực, trở thành điểm tựa cuối cùng.

Đường dây French 75 vẫn còn đó, nhưng câu hỏi không còn là “ai nắm quyền”, mà là “quyền lực sẽ được kể lại như thế nào”. Charlene, trong khoảnh khắc cuối, được kiến tạo như một biểu tượng của “The People” – không phải với tư cách một lãnh tụ, mà như một dấu trống rỗng, nơi các ý niệm về dân chủ, phản kháng và sinh tồn được tái nghĩa. Một diễn ngôn mới được mở ra sau tất cả bạo lực và đối đầu: quyền lực của dân chủ không còn nằm ở sự thống trị, mà ở khả năng kể lại câu chuyện của chính mình.