Chấn thương và bi kịch trong những vần thơ của Andrei Tarkovsky

Phân cảnh mở ra câu chuyện và bối cảnh cho bộ phim, Natalia đang ngồi trên hàng rào nhìn ra con đường lớn

The Mirror và Stalker là hai tác phẩm ghi đậm dấu ấn của Tarkovsky trong những thực hành điện ảnh khác nhau liên quan tới sự ám ảnh và đương đầu với chấn thương. Nếu như The Mirror thiên về khắc họa tính tự truyện của một cá nhân lạc lõng giữa vòng xoáy chiến tranh, nơi người mẹ mất đi chính mình trong sự cô đơn, thì Stalker lại đi vào những khái niệm hiện sinh căn cốt nhất làm nên con người như lương tâm, hy vọng, thiện và ác. Điểm chung là các nhân vật luôn giằng xé với những quy tắc bản thân tự đặt ra, đồng thời bi kịch này xuất phát từ các chấn thương tâm lý trong quá khứ.

Trước hết, dưới lăng kính phê bình chấn thương, để cắt nghĩa nhân vật người mẹ với những mơ ước về tình yêu nay đã đổ vỡ, bà lang thang trong chính ngôi nhà của mình cũng như qua hình ảnh phản chiếu trong gương. Trước nỗi cô đơn khôn xiết tâm can bà trở nên trống vắng; những chia cắt do chiến tranh làm bà khó tìm lại niềm vui nơi đồng quê, nơi những tưởng sự yên bình sẽ trở về. Các cảnh đối thoại với Aleksei diễn ra rời rạc. Nếu quan sát chỉnh thể điện ảnh Tarkovsky, sự rời rạc này hoàn toàn có chủ đích: nó xây dựng khéo léo một chiếc lồng tâm lý khiến sự gắn kết giữa người mẹ và Aleksei trở nên xa lạ. Một thủ pháp được Tarkovsky áp dụng xuyên suốt là tận dụng các cú quay dài (long shot) để người xem thấy sự nặng nề của thời gian nén vào không gian từng góc nhà, nơi hai mẹ con dành cho nhau chút riêng tư ấm áp. Như những mảnh gương vỡ, Aleksei chẳng thể thấy được hình ảnh trọn vẹn của mẹ và chính mình.

Xét theo góc độ phân tâm học, đặc biệt là lý thuyết về "Giai đoạn gương" (Mirror Stage) của Jacques Lacan, hình ảnh chiếc gương trong The Mirror có thể được đọc như một biểu tượng của quá trình kiến tạo bản ngã. Theo Lacan, chủ thể chỉ hình thành ý thức về cái tôi thông qua sự nhận diện hình ảnh phản chiếu của chính mình trong mối quan hệ với người khác. Tuy nhiên, ở The Mirror, quá trình nhận diện ấy luôn bị trì hoãn hoặc phân mảnh bởi ký ức, sự vắng mặt của người cha và khoảng cách tình cảm giữa mẹ và con. Vì vậy, cảnh mở đầu với chàng trai mắc chứng nói lắp không nên được hiểu như hệ quả trực tiếp của "Giai đoạn Gương", mà như một ẩn dụ về sự đứt gãy trong khả năng biểu đạt của chủ thể. Khi ký ức không thể được tổ chức thành một tự sự liền mạch, ngôn ngữ cũng mất đi chức năng diễn đạt trọn vẹn kinh nghiệm sống.

Elderly Maria: What's wrong with your voice?

Aleksei: Nothing serious. I guess it's just a sore throat. I haven't spoken to anyone for three days. I even liked it. I think it's good to keep silent for a while. Words can't express everything a person feels. Words are flaccid.

Bên cạnh đó, The Mirror còn có thể được tiếp cận từ lý thuyết lạ hóa (defamiliarization) của Viktor Shklovsky. Trong bài luận Art as Technique (1917), Shklovsky cho rằng nghệ thuật có chức năng làm cho những điều vốn quen thuộc trở nên xa lạ, từ đó khôi phục khả năng cảm nhận của con người trước thế giới. Tarkovsky vận dụng nguyên lý này không phải bằng cách tạo ra những hình ảnh kỳ dị, mà bằng việc kéo dài thời gian, thay đổi nhịp điệu tri giác và đặt những hành động thường nhật vào một cấu trúc ký ức phi tuyến tính. Vì thế, những cử chỉ của người mẹ như vuốt tóc, lặng lẽ nhìn ra khoảng sân, trò chuyện với cha về tương lai của Aleksei hay đối đáp với con trai… tất cả đều mang một sức nặng tâm lý. Chính sự quen thuộc ấy, khi được đặt trong không gian của ký ức và chấn thương, trở nên xa lạ, buộc người xem phải nhìn lại những điều tưởng như hiển nhiên trong đời sống.

Aleksei: Moses. The angel appeared to Moses. And he led his people through the sea.

Natalya: Why doesn't anything like that ever appear to me?

Đoạn đối thoại khép lại bằng một câu hỏi tưởng như giản đơn nhưng lại mở ra khoảng trống hiện sinh của toàn bộ bộ phim: con người hiện đại luôn khao khát một dấu hiệu của niềm tin hay sự cứu rỗi, song thế giới mà Tarkovsky kiến tạo chỉ còn lại những ký ức đứt đoạn và sự im lặng. Chính trong khoảng trống ấy, The Mirror mời gọi người xem tự kiến tạo ý nghĩa cho bản thân thay vì tìm kiếm một lời giải thích duy nhất.

Với Stalker, người dẫn đường đã lạc lối trong chính những quy tắc của mình bởi sau khi đưa Nhà Văn và Giáo sư đến với The Room, nơi khát khao thầm kín nhất có thể trở thành sự thật. Ông đã chứng kiến việc Nhà văn từ bỏ đức tin của chính mình để mở ra một cuộc chất vấn với lương tâm, và rồi gã nhận ra tất cả danh vọng ngoài kia bỗng hóa phù phiếm, và khát khao sâu thẳm nhất có lẽ cũng là thứ tối tăm nhất mà không ai đủ sức mạnh để chạm vào. Còn với nhà khoa học, ông cũng mơ hồ trong thế giới duy vật của mình, ông muốn làm biến mất The Room để không còn ai có thể hy vọng vào những phép màu, mọi thứ chỉ là khoa học, những con số và phép thử. 

Khung cảnh tại The Zone và cuộc đối thoại giữa Nhà văn và Giáo sư

Writer: All your technology, all those blast furnaces, wheels, and suchlike hustle and bustle, so that people can work less and consume more, they're all crutches, artificial limbs. Mankind exists in order to - to create works of art. At least that's unselfish compared with all other human activities. Great illusions. Images of absolute truth. Are you listening to me, Professor?

Professor: What unselfishness are you talking about? People keep dying of hunger. Have you been living on the moon?

Tuyến câu chuyện của cả hai nhân vật đã khắc họa những góc khác nhau của The Zone cũng như Căn phòng. Cuối cùng Porcupine, người đến trước họ, cũng bước ra khỏi The Room với sự thay đổi hoàn toàn: khi đối mặt với khát khao sâu kín nhất, ông chọn cách ra đi vĩnh viễn. Stalker đau khổ với hiện thực trải ra trước mắt dần sụp đổ; ông bắt đầu hoài nghi liệu có ai cần hy vọng hay phép màu, hay đơn giản ông đã sống trong thế giới nhiệm màu quá lâu để không nhận ra thực tế cần những điều khác. Việc có một thực thể phán xét con người như The Zone hay The Room biến khát khao thành hiện thực trở nên vô nghĩa, bởi có những thứ con người không chạm tới, phớt lờ đi và vô thức đặt ở vùng biên thùy khó lòng soi xét: thiện, ác và đạo đức.

Một loại chấn thương có thể được nhìn thấy ở đây là chấn thương do thế giới quan sụp đổ. Một thế giới không hề như Stalker đã hình dung trước kia dần hiện ra. Các giai đoạn được trải ra, từ phản đối đế chấp nhận thực tại rằng bản thân cần phải thoát ra khỏi những thế giới nhiệm màu ấy để đối diện với thực tế, nơi cái đói cái nghèo là vấn đề cần phải được giải quyết bằng thực tiễn không phải lời ước. 

Nhân vật Stalker

Stalker: May everything come true. May they believe. And may they laugh at their passions. For what they call passion is not really the energy of the soul, but merely friction between the soul and the outside world. But, above all, may they believe in themselves and become as helpless as children. For softness is great and strength is worthless. When a man is born, he is soft and pliable. When he dies, he is strong and hard. When a tree grows, it is soft and pliable. But when it's dry and hard, it dies. Hardness and strength are death's companions. Flexibility and softness are the embodiment of life. That which has become hard shall not triumph.

Lời độc thoại trên là kết tinh của triết lý Tarkovsky. "Sự mềm mại" không còn được hiểu như biểu hiện của yếu đuối, mà là khả năng giữ cho bản thân luôn rộng mở trước những biến động của đời sống. Trái lại, sự cứng rắn và tuyệt đối hóa niềm tin chỉ dẫn đến khép kín, giáo điều và cuối cùng là sự hủy diệt. Vì vậy, bộ phim không đưa ra lời giải cho những câu hỏi về thiện, ác hay chân lý; nó chỉ khẳng định rằng con người phải không ngừng đối thoại với chính mình thay vì tìm kiếm một câu trả lời tuyệt đối từ bên ngoài.

Với The Mirror và Stalker, Andrei Tarkovsky đã góp phần kiến tạo những không gian điện ảnh mang đậm chất thơ. Hơn hết, các thước phim cho người đọc nhìn nhận một cuộc phẫu thuật tâm lý sâu sắc về chấn thương và bản ngã con người. Dù một bên chìm đắm trong dòng ký ức đứt gãy của quá khứ cá nhân (The Mirror) và một bên dấn thân vào hành trình vô định hướng tới tương lai triết học (Stalker), cả hai tác phẩm đều gặp nhau ở điểm cốt lõi: sự bất khả trong việc đối diện trọn vẹn với chính mình nếu con người bị gạt bỏ mất niềm tin, ngôn ngữ và khả năng thấu cảm.