Lịch sử không đứng yên: Phân tích The Secret Agent từ góc độ cấu trúc luận

Poster bộ phim The Secret Agent

Nối tiếp thành công về đề tài lịch sử từ I’m Still Here kể về những mảnh đời lang bạt và buộc phải rời xa đất nước để tìm con đường sống trong thời kỳ Brazil nằm dưới chế độ độc tài, The Secret Agent là một góc nhìn khác về cách lịch sử hình thành nên một đất nước cũng như căn cước dân tộc. 

Armando (được thủ vai bởi Wagner Moura) là một nhà khoa học xuất sắc làm việc phòng nghiên cứu của Eletrobras, một công ty điện lực ở Brazil. Vốn không quá quan tâm tới chính trường nhiễu nhương lúc bấy giờ, anh rất niềm nở khi một viên quan chức tới và thăm công trình của Armando. Để rồi gã lật mặt và bất đầu tham nhũng mọi khoản đầu tư từ nước ngoài vào khoa học. Armando phản đối nhưng anh và vợ biết rằng bản thân không thể làm gì khác được, đứng trước anh là cả một thế lực sẵn sàng để tay nhuốm máu. Với việc vợ anh không thể thoát khỏi số phận nghiệt ngã, Armando quyết định gửi con trai về cho ông bà ngoại và trốn đi cầu cứu các tổ chức quốc tế. 

Nhưng rồi nỗi nhớ con lại trỗi dậy, anh quyết định trở về quê hương Recife để thăm con, chuẩn bị mọi thứ để cả hai cùng chạy trốn. Chính từ đây, bộ phim mở ra một bối cảnh đầy ngột ngạt và sự chết mòn của công lý. 

Phân cảnh Armando và những người khác trong xóm trọ.

Armando được bố trí ở trong một căn nhà trú ẩn cùng với những người có hoàn cảnh tương tự anh. Không một ai dùng tên thật bởi nỗi sợ về việc quân đội, cảnh sát có thể tìm thấy và truy sát họ. Cái chết dường như đã treo lơ lửng trên đầu họ kể từ ngày họ quyết định lựa chọn công lý thay vì đứng về phe sự độc tài. Cũng chính nỗi ám ảnh này dường như khiến cả xóm trọ gần gũi với nhau hơn. 

Xuyên suốt hành trình, nhịp độ dồn dập tăng lên khi cánh sát thủ được viên quan chức thuê để bịt miệng Armando. Điều nổi bật trong các trường đoạn này là sự huyên náo của và rực rỡ của đời sống và văn hóa người dân xứ sở Samba, nhưng ẩn sâu trong đó là tội ác hoành hành. Armando cuối cùng cũng gặp được người cứu trợ, theo chương trình bảo trợ nhân chứng, Dona sẵn sàng đưa anh và con ra nước ngoài. Armando biết đây là cơ hội cuối cùng của mình để thoát khỏi tất cả, nhưng hơn hết anh cũng hiểu rằng phải để lại cho bản thân một đường lui trong trường hợp Dona không thể cứu được anh. Vậy là anh quyết định tố cáo tội ác của chính quyền mà không để Elza ghi âm lại. Giờ đây, Dona đã trở thành một bằng chứng sống, số phận của cô bị trói chặt với Armando, cả hai cùng phải tìm cách chạy trốn. 

Dù với sự giúp sức của rất nhiều người, Armando cũng không tránh khỏi bi kịch của mình. 

Armando bị vây quanh bởi những tên cảnh sát bù nhìn

Câu chuyện của The Secret Agent có lẽ cũng như bao dòng phim chính kịch mang yếu tố sử thi khác, sự hy sinh và cái chết như một biểu tượng để tố cáo tội ác. Nhưng tính hiện sinh và vẻ đẹp lý tưởng về công lý trong bộ phim đã được đẩy lên và bộc lộ sắc nét hơn thông qua cấu trúc cốt truyện lồng ghép. 

Hai cô gái khoa báo chí tại một trường đại học ở Brazill đang lắng nghe lại tất cả những cuộn băng cũ trong kho lưu trữ. Không ai biết rằng điều gì đang chờ đón họ phía trước, từ những thứ âm thanh rời rạc và đầy xước xát ấy. Nhưng rồi Flavia đã cảm thấy đây là đoạn băng và cả nhân vật Armando là một câu chuyện không bình thường. Đối với những người trẻ như Flavia, chế độ độc tài từ 50 năm trước không phải là một bóng ma, tuy nhiên nó cũng không phải chỉ là một bài học lịch sử nằm im lặng. Khi họ nhận thức được rằng, ở bất cứ đâu trên thế giới, chủ nghĩa độc tài cũng có thể trỗi dậy và nó xuất phát từ những người cánh hữu cực đoan hay những cá nhân có tư tưởng của chủ nghĩa dân túy. 

Flavia tiếp tục đào sâu và tìm ra số phận của Armando đã bị cuốn vào trong vòng xoáy chính trường để rồi cuộc đời đấu tranh vì công lý và khoa học của anh kết thúc bằng cái chết. Nhưng câu chuyện vẫn còn viết tiếp bởi người con trai của anh, hiện đang là một bác sĩ khoa truyền máu. Flavia đem tất cả đoạn băng để tìm đến anh và mong rằng sự thật sẽ được hé lộ toàn bộ. Người con trai giờ đây (cũng do Wagner Moura thủ vai) trải qua những ngày tháng thiếu vắng cha, với anh nỗi mất mát đó dường như cuộn trào trong sự im lặng và cứng rắn vốn thấy ở một người đàn ông trung tuần. Ông kể với Flavia một phần của sự việc nhưng không bộ bạch quá nhiều cảm xúc. Cũng trong cuộc đối thoại này, nếu như nhân vật đó có một cú nổ về mặt cảm xúc khi nhận lại những cuộn băng từ Flavia, khán giả có thể cảm giác trở nên thật sáo rỗng và mất đi chiều sâu tự sự đặc sắc mà đạo diễn đã xây dựng trong toàn bộ phim. Thay vào đó, vẻ kiên cường lại khiến cho người xem thấy được những đau thương mà con người trong thời kỳ đó đã trải qua như nở hoa và kết tạo nên một thứ DNA mới. Công lý không chỉ hiểu đơn thuần theo nghĩa đúng và sai, nó được nhìn với một diễn ngôn đầy thời sự gắn với kỷ nguyên hậu sự thật, công lý chính là hạnh phúc con người và khát khao chạm đến được sự thật cho dù ở bất kỳ thời đại nào. 

Con trai của Armando khi còn nhỏ

Trước The Secret Agent, một tác phẩm nổi tiếng cũng sử dụng kết cấu này là Titanic (1997). Dù không đậm chất phản kháng, Titanic sở hữu một khả năng gửi gắm thông điệp về tình yêu trong thảm họa, sức sống của con người khi vượt qua những nỗi đau và quá khứ đôi khi không thể ngủ yên. Phân cảnh cuối của Titanic chính là trong giấc mơ Rose hồi tưởng lại về hình ảnh của Jack và ngày đẹp nhất cuộc đời bà. Dù rằng ở hai thế giới khác nhau được chia cắt bởi sự sống và cái chết nhưng lý tưởng về cái đẹp về tình yêu vẫn còn mãi.

The Secret Agent cũng vận hành theo logic ấy. Bộ phim không tô hồng lịch sử, cũng không biến quá khứ thành một bài học khô cứng. Thay vào đó, lịch sử được nhìn như một dòng chảy chưa bao giờ thực sự kết thúc. Những gì đã xảy ra với Armando không nằm yên trong quá khứ mà tiếp tục vọng lại trong hiện tại, trong ký ức tập thể, trong nỗi ám ảnh của thế hệ sau và trong cả câu hỏi mà bộ phim dành cho người xem hôm nay: liệu con người có thật sự thoát khỏi bóng tối của chủ nghĩa độc tài, hay lịch sử chỉ đang lặp lại dưới những hình thức mới?