Bi kịch trong Dead Poets Society từ góc nhìn của lý thuyết Lacan

Phân cảnh cuối trong Dead Poets Society.

Mirror stage (giai đoạn soi gương) là một trong những lý thuyết nổi tiếng của nhà tâm thần học Jacques Lacan nói về việc một đứa trẻ nhận thức chính mình như thế nào. Giai đoạn soi gương xảy ra ở trẻ từ 6-18 tháng tuổi, khi những hình ảnh phản chiếu trong gương, còn đường gọi là cái tôi lý tưởng (Ideal I), cho phép trẻ nhận ra một tổng thể hoàn chỉnh (gestalt) về con người mình. Nhưng khi con người lớn lên, các nhận thức trở nên phức tạp, cái tôi lý tưởng đó vừa là lớp bảo vệ và cũng là nhà ngục giam cầm chủ thể. Mâu thuẫn này cũng là một trong những điểm đã tạo ra bước ngoặt ở bộ phim điển hình về thế giới học đường: Dead Poets Society (1989). 

Neils là một trong những cá nhân ưu tú của trường cấp ba Welton. Tại đây, việc đỗ vào Ivy League được coi như sự bảo chứng cho danh tiếng của thầy cô và khả năng giáo dục. Để có được thành công này, nhà trường luôn nhắc nhở học sinh theo khẩu hiệu: Truyền thống - Danh dự - Kỷ luật - Tinh anh (Tradition - Honor - Discipline - Excellence). Dường như Neils và các cậu bé khác được coi là tinh hoa của các tầng lớp tinh hoa. Ở tuổi 16, họ là những chàng trai tài năng, nhiệt huyết và đầy hoài bão. 

Ngay tại đây, có thể thấy một gestalt giả tạo đã được dựng lên đối với mỗi cá nhân. Học sinh Welton nhìn thấy bản thân trong gương là những cá nhân ưu tú, họ được định sẵn một con đường đó là trở thành những doanh nhân, chính trị gia, bác sĩ, nhà khoa học, người có sức ảnh hưởng xã hội. Truyền thống sẽ gạt ra ngoài lề những cá nhân dị biệt, danh dự cũng biến mất, kỷ luật là thứ quyết định và tinh anh là cách họ gọi chính mình.

Nhân vật thầy Keating trong bộ phim.

Để làm rõ hơn về gestalt, hãy nhìn vào trường hợp của Neils khi cậu không thể khẳng định tiếng nói của mình vời người cha. Trước mặt những người bạn, cha cậu không cho phép họ tranh luận. Mỗi lần sinh nhật, Neils đều nhận được một bộ dụng cụ y khoa như một lời nhắc nhở của người cha về kỳ vọng mong cậu trở thành bác sĩ trong tương lai với một mức lương xứng đáng. Nhờ đó, cậu có thể trở thành một phần của tầng lớp thượng lưu. Rõ ràng, mọi thứ cậu đang cố gắng và mọi thứ cậu sẽ trở thành chính là cái tôi lý tưởng nhưng cái tôi này không phải chỉnh thể do cậu nhận ra.Neils không hề tự do.

Nhưng rồi việc xuất hiện của thầy giáo ngữ văn Keating (do Robin Williams) thủ vai đưa Neils cùng những người bạn của cậu vào một hành trình vẫy vùng tìm thấy chính mình trong ranh giới Truyền thống - Danh dự - Kỷ luật - Tinh anh. Thầy Keating hay còn được những học sinh của mình trìu mến gọi bằng cái tên “Oh Captain, My Captain”. Ông đem tới một phương pháp hoàn toàn mới thoát ra khỏi không gian lớp học chật hẹp của truyền thống và kỷ luật. 

Ban đầu, Neils và những người bạn còn e dè nhưng với sự thích thú với làn giò thầy Keating đem lại. Neils tò mò và bắt đầu tìm hiểu về thầy Keating, hóa ra, trước kia khi còn là học sinh, thầy Keating và những người bạn đã có một câu lạc bộ gọi tên là Dead Poets Society. Mỗi đêm họ sẽ lẻn ra ngoài tới một hang động để đọc cho nhau những bài thơ của các nhà thơ quá cố như Henry David Thoreau, Walt Whitman, Dickinson… Đối với họ, tiếng vọng từ quá khứ này nhắc nhở con người về một thứ căn cốt nhất, tại sao họ là con người? Vì họ biết yêu, vì họ có cảm xúc vì họ được tự do. 

Sự chuyển hóa của Neils cũng bắt đầu từ đây. Đặc biệt khi tiếp xúc với một tư duy cởi mở từ thầy Keating, anh càng dũng cảm để tiến tới ước mơ của mình - trở thành một diễn viên. Cho dù, cha Neils chỉ coi diễn viên là một công việc mạt hạng nhưng Neils lại yêu nó bằng cả trái tim mình. 

Khi Neils thử vai thành công vào một vở kịch, anh lén lút giấu cha để đi tập, anh còn viết một lá thư mạo danh để xin phép nhà trường cho anh ra ngoài. Người cha tức giận và quyết tâm chấm dứt mọi mong muốn của con trai, Neils bất lực và tìm đến thầy Keating một lần nữa để xin lời khuyên. Với một tư duy cởi mở, thầy Keat động viên và truyền cho Neils hy vọng rằng anh có thể làm bất cứ điều gì với điều kiện đặt tình yêu của mình vào đó. 

Tới đây, khẩu hiệu về Kỷ luật đã bị phá vỡ. Neils bất chấp để được sống với đam mê của mình. Anh vứt bộ dụng cụ y khoa từ trên mái nhà xuống như một sự phản kháng với người cha, với một gestalt giả tạo. Neils gỡ bỏ lớp áo giáp và bước lên sân khấu, anh trở về với trái tim mình và tận hưởng tràng pháo tay từ người khán giả. Ánh mắt của Neils nhìn về phía người cha lúc kết thúc buổi diễn còn cho thấy hình ảnh một người đàn ông mạnh mẽ và tự do. Còn với cha cậu, ông hiểu rằng cách cuối cùng để Neils trở về với con đường mà ông định sẵn chính là giải thoát cậu khỏi nơi đây. 

Nhân vật Neils ở trên sân khấu.

Trong trường đoạn tại ngôi nhà của Neils, nơi diễn ra cao trào cuối cùng, khán giả có thể thấy hình ảnh mờ nhạt của người mẹ trong việc cố gắng để ngăn cản cha chuyển Neils tới ngôi trường nội trú mới. Bà hiện lên với tư cách là một người nội trợ, bà không có tiếng nói và cũng là một phần của cấu trúc gia đình đậm đặc tính nam quyền. Bà thậm chí còn không thể an ủi Neils khi đối mặt với quyết định từ cha. Với tất cả sự cô đơn và có thể gọi là một dạng bạo lực tinh thần đó, Neils đã quyết định chấm dứt tất cả. Vấn đề không phải là được sống với đam mê hay không, vấn đề nằm ở việc Neils không nhìn thấy lối thoát cho bản thân. Tới đây, khái niệm về Tinh anh đã đổ vỡ. “To be or not to be, that is the problem”. 

Neils không chọn cách bỏ nhà ra đi vì suy nghĩ về truyền thống và kỷ luật không cho phép cậu làm như vậy. Neils cũng không muốn tiếp tục lén lút cuộc sống của một diễn viên vì cậu biết danh dự của người cha sẽ bị ảnh hưởng nếu ông biết cậu làm điều đó. Neils càng không đấu tranh vì cậu đâu có tiếng nói. Tất cả những gì cậu có trong tay giờ chỉ là một dấu chấm. Cậu quyết định nổi loạn với dấu chấm đó và đặt nó ở chỗ lửng lơ nhất có thể. 

Rõ ràng bộ phim có thể thoát khỏi một bối cảnh đen tối nhưng biên kịch đã quyết định giữ nguyên nó để nói về áp lực tầng lớp, áp lực của truyền thống đang đè nén tư duy độc lập, sự cởi mở và khả năng thoát ly khỏi giáo điều. Mệnh lệnh duy nhất mà con người có thể sống là mệnh lệnh từ trái tim. 

Trường hợp của Neils cũng cho thấy kết cục khi bản thân không thể đạt tới hình ảnh cái tôi lý tưởng. Anh rơi vào bế tắc và luôn sống trong nỗi lo âu thường trực. Khi nó trở nên quá lớn, Neils trở thành những mảnh vụn (bits and pieces) như cái cách cậu nhìn chính mình lúc sinh ra: cô độc và trần trụi. 

Phần kết của phim có lẽ là một sự níu giữ lại nhịp cho toàn bộ, các học sinh nhận ra truyền thống, kỷ luật, danh dự và tinh anh chỉ là những khái niệm sáo rỗng, tình yêu và sự tự do chính là thứ dẫn đường cho con người tìm tới bến đỗ của mình. Tất cả những đau thương giúp chúng ta học cách chấp nhận, bước qua nó để trưởng thành hơn. Như bài thơ "O Captain! My Captain!", trước mặt chúng ta là một cuộc chiến, những mất mát nằm lại nơi đó để ta luôn nhớ cái giá của sự tự do.