Suy nghĩ về câu quote trong Breathless của Jean Luc-Godard

Trong bộ phim Breathless của đạo diễn Jean Luc-Godard. Khi Patricia đặt câu hỏi với nhà văn nổi tiếng Parvulesco: “Tham vọng lớn nhất của ông là gì?”. “Trở thành bất tử đề rồi ra đi mãi mãi (Become immortal then die)” là lời đáp lại. Nhưng với những ngôn ngữ điện ảnh trải ra trong phân cảnh đó, rõ ràng Jean Luc-Godard còn muốn gửi gắm hơn vậy. Vượt ra khỏi những phân tích về mặt bước ngoặt, câu nói chứa đựng sự thức tỉnh cho những người trẻ đang ngủ vùi trong sự xa hoa, của thế giới tầng lớp trung lưu mới nổi mà quên đi những quan niệm lỗi thời đang đè nén sự phát triển và cởi mở. 

Đặt trong bối cảnh của chủ nghĩa hiện sinh và chủ nghĩa tân hiện thực sôi nổi những năm 1960, nội hàm của câu nói phản chiến sự hữu hạn của cuộc đời và khẳng định một tham vọng sống đưa con người vượt ra khỏi những quy luật vốn được coi là thông thường. Diễn ngôn phóng khoáng nhưng cũng đầy mâu thuẫn nằm ở ý niệm về sự bất tử và sự ra đi. Sự bất tử ở đây có thể được phản tư như nào với cuộc sống. Đó là khao khát được để lại một giá trị trường tồn của cái “Ta” hay cái “Tôi”. 

Soi chiếu dưới góc độ điện ảnh, ta có thể nhìn vào chân dung nhân vật Michel Poicard. Hắn được mô tả giống như một gã công tử phóng túng chẳng thèm quan tâm đến thế giới xung quanh mình cho đến khi gã bắn chết một tay cảnh sát và quyết định chạy trốn khỏi lệnh truy nã. Với mô típ của Neo-noir, đây là hình tượng ác nhân thường thấy và điểm mấu chốt tư tưởng sẽ nằm ở nhân vật nữ - Patricia. Cô dần khám phá ra điều bản thân khao khát, đó không phải là một thứ tình yêu giả tạo hay những ảo mộng mà cô gieo ra về chàng trai hào hoa trước mặt. Michel chấp nhận cái chết như cái cách các bộ phim Neo-noir vạch ra với số phận của kẻ phản diện, hắn hoàn thành đúng một vòng lặp trở nên bất tử như một huyền thoại để rồi ra đi trên hè phố của Paris. Còn với Patricia, cô như ngộ ra một điều gì đó, sống cho mình, sống cho cuộc đời này thêm đẹp… định nghĩa của cô sự bất tử như hòa vào trong dòng người đông đúc để trở thành cái “Ta”. Cô là Patricia nhưng cô cũng là một người trẻ lạc lõng khi chứng kiến các số phận bi đát phơi bày ra trước mắt.

Bộ phim là một tham chiếu tốt cho câu nói “Become immortal then die”, nhưng tạm thời tách nó ra khỏi một bối cảnh dựng nên trường nghĩa gốc bởi Godard, chúng ta có thể thấy được những khả thể nào khác cùng tồn tại? “O my soul, do not aspire to immortal life, but exhaust the limits of the possible Pindar”, đó là câu văn Albert Camus mượn từKhúc ca Pythian 3 của Pindar mở đầu trong Thần thoại Sisyphus. Về mặt nào đó, nó tương đồng với triết lý của Godard về mặt hiện sinh, sống là hết mình trong thực tại, nhưng đồng thời, sự hữu hạn của đời sống cũng là điều hiển nhiên, việc có thể tạo nên một giá trị gì đó lớn lao để lại hay không hoàn toàn không phải là mục đích cuối cùng. Cuộc sống tồn tại trong một định nghĩa gần gũi hơn, đó là sự tận hiến song hành với tận hưởng.

Rõ ràng, không khí nghệ thuật của thời điểm lời thoại trên xuất hiện đã rất sôi nổi tinh thần hiện sinh. Con người, bất kỳ ai, cũng có thể đạt đến một đỉnh cao nhưng những quy luật của tự nhiên là điều không thể tránh khỏi. Đó có thể là những đau khổ của cuộc đời, những giằng xé trong nội tâm, những vấp ngã, sự bươn chải, chốn phong lưu, nơi cửa ải, sự đổ vỡ và cả tái sinh, hạnh phúc và bi thương… tất cả đều nằm trong cuộc đời của con người như một điều tất yếu mà không hề mang sắc thái bi quan nào. Chỉ đơn giản, sống trọn từ khoảnh khắc cũng như ôm cả niềm vui và nỗi đau vào lòng. 

Thực chất, lời thoại kinh điển này tồn tại không phải theo một ý nghĩa nào đó đao to búa lớn như cái cách ngữ nghĩa của nó được vận dụng để cấu tạo nên mặt nội hàm. Vì vậy, sẽ là sai với Godard nếu tôi lựa chọn đưa nó vượt ra khỏi những bối cảnh cụ thể của bộ phim, của nước Pháp những năm 60, của tinh thần hiện sinh. Nhưng bằng cách nào đó, nó quả thực là một ý niệm “bất tử” khi định nghĩa tuổi trẻ không tồn tại như một giai đoạn, khoảnh khắc như các diễn ngôn hiện đại - cơn mưa rào, giấc mơ trưa… tuổi trẻ là cái đẹp và cái đẹp không có chuẩn mực, giới hạn hay khuôn mẫu. Cái đẹp cũng chẳng có đúng và sai, nó chỉ nằm trong phép nhị nguyên này khi sự phán xét dựa trên thiên kiến cố hữu. Cuộc đời là tuổi trẻ. 

Có lẽ đó là lí do vì sao tôi cảm nhận những con người tại Châu Âu luôn tràn ngập sức sống. Phần nào bởi những tư tưởng như này đã dần ăn bắt vào đời sống của họ từ hơn 60 năm trước, hoặc ít nhất họ sinh ra vào thời đại triết lý này bùng nổ. Bản thân tôi chứng kiến và hòa mình vào trong đó. Tôi thấy mình cũng thật trẻ ra.

Trở lại với Breathless, đây quả là một trường hợp khác đặc biệt. Bất chấp những giới hạn về thể loại Neo-noir như hình tượng anti-hero và cái chết được báo trước, Godard vẫn có thể nêu lên một thông điệp lớn bằng cách trực diện, không hề lên gân lên cốt. Có lẽ, cuối cùng, “trở thành bất tử rồi ra đi” không phải là lời hứa về sự bất tử. Nó chỉ là một cách khác để hỏi: trước khi ra đi, ta đã thực sự sống đến đâu?