Nhân một ngày mưa, nhìn lại Gladiator (P1)

Maximus do Russell Crowe thủ vai

Giữa thời điểm điện ảnh bước vào thế kỷ XXI với những ám ảnh ngày càng rõ về công nghệ, tương lai, chủ nghĩa dystopia và những thế giới được tổ chức bằng quyền lực vô hình, Gladiator (2000) của Ridley Scott gần như đi ngược dòng. Bộ phim không cần những thành phố tương lai, những cỗ máy hay một thế giới hậu tận thế để nói về sự khủng hoảng của con người. Scott quay trở lại La Mã cổ đại, nơi quyền lực hiện diện hữu hình trong ngai vàng, quân đội, đấu trường và những đám đông khát máu. Nhưng chính trong không gian tưởng như xa xôi ấy, Gladiator lại đặt ra một câu hỏi rất hiện đại: con người sẽ còn lại gì khi tất cả những thứ cấu thành căn tính của họ bị quyền lực tước đoạt?

Bộ phim vì thế có thể được đọc như một tác phẩm bi kịch chính trị. Nếu Spartacus của Stanley Kubrick từng biến người nô lệ thành biểu tượng của tự do, Gladiator kế thừa hình tượng ấy nhưng đồng thời phá vỡ nó. Maximus không đơn thuần là một Spartacus mới. Anh cũng không thực sự là một gladiator theo nghĩa căn bản nhất của từ này. Hành trình của Maximus là hành trình của một chiến binh bị đẩy xuống đáy xã hội rồi từng bước tìm lại quyền được quyết định số phận của chính mình.

Ở đó, quyền lực hiện ra như một vòng xoáy. Nó cuốn Marcus Aurelius, Commodus, Maximus, Lucilla và cả đám đông La Mã vào cùng một cấu trúc, nơi mỗi lựa chọn đạo đức đều phải trả giá. Người thắng trong đấu trường chưa chắc là người có quyền lực; người ngồi trên ngai vàng cũng chưa chắc là người tự do.

Maximus được xây dựng khá sát với những hình tượng anh hùng cổ điển. Trước khi trở thành đấu sĩ, Maximus là một vị tướng La Mã, một người chồng và một người cha. Gia đình, ngôi nhà và cánh đồng quê không phải những chi tiết trang trí cho nhân vật; chúng chính là phần nhân tính cuối cùng giữ anh khỏi biến thành một cỗ máy chiến tranh.

Bi kịch bắt đầu khi Marcus Aurelius quyết định trao quyền kế vị cho Maximus thay vì Commodus. Quyết định này đánh thức phần đen tối nhất trong người con trai bị tổn thương bởi cảm giác bị cha ruồng bỏ. Commodus giết cha, sau đó tìm cách xóa bỏ Maximus cùng gia đình anh. Khi Maximus trở về quê nhà và chứng kiến vợ con bị sát hại, bộ phim thực hiện một thao tác quan trọng về mặt tâm lý: nó lấy đi của người hùng tất cả những lý do riêng tư để sống.

Từ đây, Maximus chiến đấu trước hết vì trả thù.

Đó là một động lực rất con người, thậm chí có phần ích kỷ. Anh muốn Commodus phải chết bởi Commodus đã phá hủy cuộc đời anh. Nhưng càng bước sâu vào đấu trường, động cơ ấy càng biến đổi. Maximus bắt đầu nhận ra rằng sự phẫn nộ của riêng mình có thể trở thành một thứ quyền lực khác nếu nó không được đặt trong một lý tưởng rộng hơn.

Đây chính là điểm Gladiator tách khỏi mô hình Spartacus. Spartacus chiến đấu để thoát khỏi thân phận nô lệ và giành lại tự do. Maximus thì đã từng có tự do, từng có quyền lực và danh vọng, rồi bị tước bỏ tất cả. Vì vậy, cuộc chiến của anh không đơn giản là giải phóng bản thân. Anh phải quyết định mình sẽ làm gì với quyền lực sau khi giành lại nó.

Nếu đọc nhân vật bằng khung lý thuyết về heroic journey, Maximus đã đi qua gần như đầy đủ những chặng đường của một người hùng: rời khỏi thế giới quen thuộc, rơi xuống đáy, trải qua thử thách, giành được năng lực mới và trở về với một nhận thức khác về chính mình. Nhưng Scott cố ý làm cho hành trình ấy trở nên bi kịch: Maximus không trở về để hưởng thành quả. Anh trở về để hoàn tất một trách nhiệm đạo đức.

Bởi vậy, cách gọi Maximus là một Chariot có thể được hiểu như một ẩn dụ về người chiến binh được dẫn dắt bởi đức tin và nguyên tắc, thay vì bởi bản năng sinh tồn. Anh không còn chiến đấu chỉ để sống. Anh chiến đấu vì một ý niệm về công lý.

Điều này đặc biệt rõ trong những trận đấu tại Colosseum. Maximus nhanh chóng hiểu rằng anh không thể đánh bại Commodus chỉ bằng thanh kiếm. Anh phải đánh bại hệ thống biểu tượng mà Commodus đã dựng lên. Muốn đến gần hoàng đế, Maximus phải chiếm được tình cảm của đám đông.

Đây là một trong những nghịch lý thú vị nhất của bộ phim: người anh hùng muốn chống lại quyền lực lại phải học cách sử dụng chính cơ chế tạo ra quyền lực ấy.

Maximus hiểu rất rõ rằng trong một xã hội nơi chính trị được vận hành bằng spectacle, chiến thắng trên đấu trường cũng là chiến thắng trong không gian công chúng. Rõ ràng, quyền lực không chỉ được duy trì bằng cưỡng chế mà còn bằng hình ảnh, trình diễn và khả năng kiểm soát ánh nhìn của đám đông. Commodus hiểu điều đó. Maximus cũng hiểu.

Nhưng khác biệt nằm ở mục đích. Commodus cần đám đông để củng cố ngai vàng. Maximus cần đám đông để lấy lại khả năng lựa chọn cho chính họ.

Vì thế, Maximus không giết Commodus ngay khi có cơ hội. Anh hiểu rằng một vụ ám sát đơn thuần sẽ không giải quyết được vấn đề. Nếu Commodus chết, ai sẽ cai trị La Mã? Maximus từng là một vị tướng, anh hiểu cái giá của việc dùng bạo lực để thay thế một thứ bạo lực khác. Anh không muốn trở thành Caesar. Chính nghịch lý ấy làm nên chiều sâu của nhân vật: người có khả năng nắm quyền lại là người ít khao khát quyền lực nhất.

Đến trận chiến cuối cùng, mọi khả năng thương lượng đều sụp đổ. Maximus và Commodus buộc phải đối diện trực tiếp trên đấu trường. Cấu trúc của trận đấu gợi lại những gì đã xảy ra trước đó: người chiến binh dù mạnh đến đâu vẫn có giới hạn. Maximus từng vượt qua quân đội, thú dữ, những đấu sĩ và cả hệ thống quyền lực. Nhưng cơ thể con người cuối cùng vẫn phải trả giá.

Cái chết của Maximus vì thế không phải thất bại. Nó là giới hạn vật chất của một con người và đồng thời là chiến thắng của một lý tưởng. Anh không thể sống để chứng kiến thế giới mình mong muốn, nhưng có thể chết mà không trở thành thứ mình căm ghét.