Một biểu tượng được nhân hóa trong The Dark Night
Đối với những người đam mê phim hành động và đặc biệt là dòng phim siêu anh hùng, trilogy The Dark Knight đã trở thành một tượng đài về điện ảnh. Bên cạnh đó, cách đây 7 năm, khán giả còn được chứng kiến bom tấn Avengers, một phần kết đẹp cho hành trình hơn 10 năm xây dựng vũ trụ Marvel của nhà Disney. Cũng chính điều này mở ra một kỷ nguyên mới về công thức để chiến thắng mỗi cuộc đua phòng vé. Những tưởng rằng thập kỷ tiếp theo, khán giả sẽ được chứng kiến nhiều bộ phim siêu anh hùng hấp dẫn và công phá tại các phòng vé, nhưng không, cả DC và Marvel đều cho thấy sự hụt hơi rõ rệt khi tiến vào những câu chuyện không có chiều sâu.
Câu hỏi vì thế trở nên đáng giá hơn bao giờ hết: Điều gì khiến The Dark Knight vẫn được xem là chuẩn mực của điện ảnh siêu anh hùng, trong khi phần lớn các franchise hiện nay dần trở nên nhạt nhòa?
Trước hết, sự khác biệt không nằm ở quy mô kỹ xảo mà ở cách bộ phim sử dụng ngôn ngữ điện ảnh. Sự phát triển của CGI đã thay đổi hoàn toàn khả năng biểu đạt của dòng phim siêu anh hùng. Những trận chiến có thể mở rộng tới quy mô vũ trụ, các thành phố có thể bị phá hủy chỉ bằng vài cú nhấp chuột của đội ngũ kỹ xảo. Tuy nhiên, hiệu ứng hình ảnh chỉ thực sự có giá trị khi nó phục vụ cảm xúc và tư tưởng của tác phẩm. Không ít phim Marvel sau Endgame lại rơi vào tình trạng ngược lại: kỹ xảo trở thành mục đích thay vì phương tiện.
Một ví dụ tiêu biểu là trận chiến giữa Ant-Man và Kang trong Ant-Man and the Wasp: Quantumania. Dù được đặt trong một không gian lượng tử đầy tiềm năng về mặt thị giác, cách dàn dựng hành động lại chủ yếu dựa trên nhịp cắt nhanh và các cú va chạm liên tiếp, khiến xung đột mất đi cảm giác nguy hiểm thực sự. Tương tự, Spider-Man: No Way Home tạo nên hiệu ứng hoài niệm mạnh mẽ nhờ sự xuất hiện của nhiều thế hệ Spider-Man, nhưng về mặt cinematography, phần lớn các cảnh hành động vẫn lựa chọn giải pháp an toàn thay vì khai thác ngôn ngữ hình ảnh để tạo nên ý nghĩa mới. Những khoảnh khắc vốn mang tính biểu tượng nhiều khi chỉ dừng lại ở việc tái hiện ký ức của khán giả thay vì tái kiến tạo chúng bằng một góc nhìn điện ảnh mới.
Ngược lại, Christopher Nolan luôn coi hành động là một phần của diễn ngôn. Trong The Dark Knight, mỗi cảnh truy đuổi hay đối đầu đều được tính toán về bố cục khung hình, nhịp dựng và không gian nhằm phản ánh trạng thái tâm lý nhân vật. Phân cảnh chiếc xe tải của Joker bị Batman lật ngược không đơn thuần là một màn trình diễn kỹ thuật thực tế (practical effects), mà còn đánh dấu thời điểm Batman buộc phải đẩy giới hạn đạo đức của mình để đối đầu với một đối thủ không tuân theo bất kỳ quy tắc nào. Hành động ở đây không còn là spectacle thuần túy mà trở thành phương tiện kể chuyện.
Quan trọng hơn cả, The Dark Knight vượt lên nhiều tác phẩm cùng thể loại nhờ cách xây dựng cấu trúc đạo đức phức tạp. Nếu điện ảnh siêu anh hùng truyền thống thường vận hành theo mô hình Manichean, chia thế giới thành hai cực tuyệt đối giữa thiện và ác, Nolan lại lựa chọn một Graduated Moral Structure (cấu trúc đạo đức tiệm tiến). Trong cấu trúc này, anh hùng và phản diện không còn đứng ở hai đầu đối lập, mà tồn tại trên cùng một phổ đạo đức đầy mơ hồ. Điều khiến Batman và Joker trở thành cặp đối trọng kinh điển không phải vì họ hoàn toàn khác nhau, mà bởi cả hai đều là những sản phẩm của Gotham, chỉ khác ở cách họ phản ứng trước sự hỗn loạn của thành phố ấy.
Joker từng nói: "You complete me." Đó không đơn thuần là một lời khiêu khích. Hắn thừa nhận sự tồn tại của mình chỉ có ý nghĩa khi Batman còn tồn tại. Joker không muốn giết Batman; hắn muốn chứng minh rằng mọi con người đều có thể sụp đổ về mặt đạo đức nếu bị đẩy đến giới hạn của sang chấn và hỗn loạn. Batman vì thế không chỉ chiến đấu với một tên tội phạm mà còn phải đối diện với khả năng chính mình cũng có thể trở thành một Joker khác. Chính sự phụ thuộc lẫn nhau này tạo nên điều mà nhiều nhà nghiên cứu điện ảnh gọi là shared empathy, một dạng đồng cảm và thấu hiểu ngầm giữa anh hùng và phản diện. Họ không chỉ là kẻ đối đầu, mà còn là tấm gương phản chiếu bản chất của nhau.
Điều đáng chú ý là Nolan không truyền tải những vấn đề ấy bằng các bài diễn văn dài hay những lời khẳng định về chủ nghĩa anh hùng. Ông thu gọn tối đa các phân đoạn giải thích, nhường không gian cho hình ảnh, hành động và xung đột tự bộc lộ ý nghĩa. Chính vì vậy, sự hy sinh của Batman ở cuối phim không mang cảm giác bị ép buộc hay phục vụ thông điệp giáo điều. Anh chấp nhận trở thành kẻ bị truy nã để bảo vệ biểu tượng Harvey Dent, bởi Nolan hiểu rằng đôi khi xã hội cần một huyền thoại hơn là sự thật.
Khác với nhiều bom tấn hiện đại vốn phụ thuộc vào những cú twist ở hồi kết để gây bất ngờ, Nolan sử dụng plot twist như một công cụ đào sâu bản chất nhân vật. Mỗi kế hoạch của Joker đều đảo lộn nhận thức của Batman về công lý và trật tự xã hội. Đến The Dark Knight Rises, cú lật mở cuối cùng, sự thật về Harvey Dent và việc Bruce Wayne từ bỏ thân phận Batman, không chỉ tạo bất ngờ cho cốt truyện mà còn hoàn tất hành trình của biểu tượng Gotham. Sự thật được che giấu không nhằm đánh lừa khán giả mà để đặt ra câu hỏi: một xã hội có thể tồn tại nhờ những huyền thoại được xây dựng từ sự giả dối hay không?
Chính cách tiếp cận ấy khiến Batman của Christopher Nolan trở thành một phiên bản đặc biệt, vừa bám sát nguyên tác nhưng vẫn tuân theo những quy luật cổ điển. Quan điểm này tương đồng với nhận định trong Marx-Lenin Aesthetics của Soviet Aesthetics Institute (1973): người anh hùng truyền thống vốn là thủ lĩnh của cộng đồng nhờ các phẩm chất như trung thực, dũng cảm và khôn ngoan; nhưng khi xã hội chuyển sang trạng thái hiện đại, chính những phẩm chất ấy lại khiến anh trở nên lạc lõng và cuối cùng bị chính xã hội loại bỏ.
Batman của Nolan chính là người anh hùng như vậy. Sau The Dark Knight, anh trở thành kẻ bị săn đuổi bởi chính thành phố mình đã cứu. Đến The Dark Knight Rises, Bruce Wayne không còn là một siêu anh hùng bất khả chiến bại mà là một con người mang đầy thương tích, cả về thể xác lẫn tinh thần. Anh học cách chấp nhận thất bại, nếm trải đau đớn và cuối cùng lựa chọn rời khỏi Gotham. Cái chết biểu tượng của Batman không phải là sự kết thúc của một con người, mà là sự khai sinh của một huyền thoại. Bruce Wayne biến mất để Batman có thể tiếp tục tồn tại như một ý niệm vượt lên trên cá nhân, một biểu tượng mà bất kỳ ai cũng có thể kế thừa.
Có lẽ đó cũng là lý do khiến The Dark Knight vẫn giữ nguyên giá trị sau gần hai thập niên. Bộ phim không chiến thắng thời gian nhờ kỹ xảo hay doanh thu, mà bởi nó sử dụng điện ảnh để chất vấn những vấn đề phổ quát về công lý, quyền lực, đạo đức và bản chất của người anh hùng.
Bình luận