Nhân một ngày mưa, nhìn lại Gladiator (P2)

Joanquin Phoenix trong vai Commodus

Nếu Maximus đại diện cho quá trình con người vượt khỏi lòng thù hận để đi tới lý tưởng, Commodus lại vận động theo chiều ngược lại.

Sự đáng sợ của Commodus không nằm ở việc hắn là một kẻ ác ngay từ đầu. Nhân vật được giới thiệu trước hết như một đứa con khao khát tình yêu của cha. Marcus Aurelius dường như luôn đặt Maximus ở một vị trí tinh thần mà Commodus không bao giờ đạt tới. Hắn muốn được cha công nhận, muốn được chị gái thấu hiểu và muốn trở thành người có ý nghĩa trong chính gia đình mình.

Nhưng nhu cầu được yêu thương ấy bị biến dạng thành nhu cầu sở hữu quyền lực.

Đây là một dạng narcissistic injury, khi cái tôi bị tổn thương bởi cảm giác bị từ chối, cá nhân tìm cách bù đắp sự thiếu hụt bằng quyền lực, kiểm soát và sự phục tùng của người khác. Commodus càng bất an, hắn càng phải chứng minh mình mạnh. Càng sợ bị bỏ rơi, hắn càng muốn biến người khác thành tài sản của mình.

Joaquin Phoenix biến quá trình này thành một trong những màn trình diễn đáng nhớ nhất của điện ảnh sử thi. Commodus có thể chuyển từ dịu dàng sang hung bạo trong cùng một cảnh, từ một đứa trẻ cần được cha ôm lấy thành một vị hoàng đế sẵn sàng giết cha để đoạt ngai vàng. Những cử chỉ nhỏ, ánh mắt, giọng nói và cơ thể luôn căng thẳng khiến nhân vật có cảm giác như đang sống trong một cuộc chiến với chính mình.

Điều đáng nói là Scott không để sự cảm thông dành cho Commodus kéo dài quá lâu. Khi nhân vật liên tục vượt qua những ranh giới đạo đức, tổn thương quá khứ không còn đủ để biện minh cho hiện tại. Bộ phim vì thế tránh được một cạm bẫy phổ biến của hình tượng phản diện hiện đại: biến “chấn thương” thành lời giải thích đồng nghĩa với sự tha thứ.

Commodus có thể được hiểu, nhưng không vì thế mà được miễn trách nhiệm.

Luccilla và giới hạn của người nữ trong bối cảnh quá khứ

Trong tam giác Maximus - Commodus - Lucilla, nhân vật của Connie Nielsen đóng vai trò như một không gian trung gian giữa quyền lực và tình cảm. Lucilla ban đầu xuất hiện như một người phụ nữ biết tính toán, hiểu cấu trúc quyền lực và đủ tỉnh táo để tồn tại trong triều đình. Nhưng càng bị cuốn vào bi kịch, cô càng phải đối diện với một lựa chọn quen thuộc của những câu chuyện anh hùng truyền thống. Cô sẵn sàng hy sinh bản thân để bảo vệ con trai.

Sự chuyển biến này vừa hiệu quả về mặt kịch tính, vừa bộc lộ giới hạn giới tính của bộ phim.

Từ góc nhìn feminist film theory, đặc biệt là vấn đề cái nhìn từ nam giới (male gaze) mà Laura Mulvey đặt ra, Lucilla vẫn tồn tại trong một cấu trúc kể chuyện chủ yếu được tổ chức quanh những người đàn ông hành động. Các chiến binh quyết định lịch sử; phụ nữ thường phải phản ứng trước những quyết định ấy. Lucilla có trí tuệ chính trị, nhưng không gian để cô sử dụng trí tuệ ấy vẫn bị giới hạn bởi vai trò người mẹ, người chị và người tình.

Đáng chú ý hơn, bộ phim dần đẩy Lucilla từ một phụ nữ có năng lực chính trị về hình mẫu người mẹ dễ tổn thương. Sự mong manh ấy làm nhân vật trở nên gần gũi, nhưng đồng thời cũng cho thấy cách điện ảnh sử thi thường giải quyết vấn đề nữ quyền: trao cho nhân vật nữ khả năng hành động trong một khoảng thời gian, rồi cuối cùng đưa cô trở lại với những vai trò được xã hội truyền thống chấp nhận.

Tuy nhiên, nếu nhìn rộng hơn trên cả hệ thống nhân vật, Maximus đại diện cho công lý, Commodus đại diện cho ham muốn thống trị, Lucilla lại đứng giữa hai cực ấy như nhân tố cố giữ lại phần người trong một hệ thống đã gần như đánh mất nó.

Những trăn trở cuối

Điều khiến Gladiator vượt qua giới hạn của một bộ phim kiếm hiệp - sử thi nằm ở cách Ridley Scott biến Colosseum thành một mô hình thu nhỏ của xã hội.

Đấu trường là nơi con người bị biến thành hàng hóa của giải trí. Bạo lực trở thành spectacle. Cái chết trở thành chương trình. Người chiến thắng không chỉ được sống mà còn được đám đông ban cho giá trị.

Ở đây, Gladiator có thể được hiểu dưới lăng kính của Foucalt. Quyền lực hiện diện trong cách một thiết chế quyết định cơ thể nào được sống, cơ thể nào phải chết và cơ thể nào đáng được nhìn ngắm. Maximus từ một vị tướng trở thành một thân thể bị sở hữu; nhưng chính thân thể ấy lại trở thành công cụ phá vỡ hệ thống.

Nghịch lý lớn nhất của Gladiator nằm ở đó. Thiết chế xã hội biến Maximus thành một cỗ máy giết chóc để kiểm soát anh. Nhưng chính việc biến anh thành biểu tượng của đấu trường lại khiến anh có khả năng kiểm soát đám đông.

Bộ phim vì vậy không chỉ kể câu chuyện một người đàn ông trả thù cho gia đình. Nó kể câu chuyện về cách một con người bị quyền lực tước đoạt tất cả có thể biến chính sự mất mát ấy thành nền tảng cho một thứ quyền lực đạo đức khác.

Nếu Spartacus hỏi con người có thể được tự do hay không, Gladiator đặt một câu hỏi khó hơn: sau khi mất tất cả, con người sẽ lựa chọn trở thành ai?

Maximus có thể trở thành Commodus thứ hai. Anh có đủ sức mạnh, danh vọng và sự phẫn nộ để làm điều đó. Nhưng anh lựa chọn con đường khác. Anh không muốn ngai vàng. Anh muốn công lý. Anh không muốn cai trị đám đông. Anh muốn đám đông có quyền lựa chọn người cai trị mình.

Và chính ở khoảnh khắc ấy, Gladiator trở thành một bi kịch anh hùng đúng nghĩa. Người hùng không chiến thắng bởi anh bất tử, mà bởi anh biết giới hạn của mình. Maximus không phải một vị thần. Anh chỉ là một con người đã mất gia đình, mất quê hương, mất địa vị và cuối cùng mất cả mạng sống. Nhưng trong quá trình ấy, anh giành lại thứ mà Commodus dù có cả đế chế cũng không bao giờ sở hữu: khả năng sống và chết theo những nguyên tắc mà chính mình lựa chọn.