Leon: The Professional - Khi sự cứu rỗi chỉ là một ảo tưởng

Leon: The Professional là bộ phim neo-noir ra đời cách đây hơn 30 năm, đồng thời là một trong những tác phẩm đánh dấu cột mốc trong sự nghiệp diễn xuất của Natalie Portman và củng cố vị trí của Jean Reno với dòng phim hành động. Câu chuyện xoay quanh Leon, một sát thủ chuyên nghiệp sống khép kín tại New York, và Mathilda, cô bé 12 tuổi chứng kiến gia đình bị một nhóm cảnh sát biến chất sát hại. Chạy trốn khỏi căn hộ của mình, Mathilda tìm đến Leon và từ đó hình thành một mối quan hệ kỳ lạ giữa hai con người vốn không thuộc về nhau.

Tác phẩm ban đầu có vẻ như được thiết kế để đi theo mô-típ quen thuộc: một tâm hồn nhỏ bé bước vào cuộc đời của một con người đã bị bạo lực làm biến dạng và từ từ đánh thức phần nhân tính còn sót lại trong anh. Đó là cấu trúc của một câu chuyện cứu rỗi. Nhưng Luc Besson không hoàn toàn đi theo hướng ấy. Ông để sự ngây thơ của Mathilda va chạm với bạo lực, rồi cho bạo lực tìm được một chỗ đứng mới trong chính cô.

Khoan bàn tới mối quan hệ đầy phức tạp giữa Mathilda và Leon, bài viết này sẽ đề cập tới cách Besson xây dựng ảo tưởng về sự cứu rỗi. Người xem liên tục được dẫn dắt để tin rằng hai con người này có thể chữa lành cho nhau. Nhưng càng đi sâu vào bộ phim, khả năng ấy càng trở nên đáng ngờ. Leon có thể học cách sống, nhưng không thể thoát khỏi thế giới đã tạo ra mình. Mathilda có thể tìm thấy tình yêu thương, nhưng đồng thời cũng học được cách sử dụng bạo lực từ chính người mà cô xem như chỗ dựa.

Leon được khắc họa như một cỗ máy

Leon được xây dựng với những lớp lang cụ thể và nhiều kiểu mâu thuẫn song hành: quá khứ - hiện tại, nỗi đau - khả năng chịu đựng, từ bỏ - tiến lên, sống - tồn tại. Ngay khi bước vào căn hộ của anh, Mathilda nhìn thấy một chậu cây mà Leon chăm sóc cẩn thận. Trong một thế giới nơi anh tồn tại bằng việc giết người theo hợp đồng, cái cây trở thành một nghịch lý: một kẻ chuyên nghiệp trong việc kết thúc sự sống lại dành sự chăm sóc đặc biệt cho một sinh thể nhỏ bé.

Đây là một motif quan trọng của bộ phim. Cái cây gần như là phần nhân tính được vật thể hóa của Leon. Nó không nói, không phán xét và cũng không đòi hỏi anh phải trở thành một con người khác. Nó chỉ tồn tại bên cạnh anh.

Leon cũng từng có một tình yêu. Quá khứ của anh được kể lại như một bi kịch: khi còn trẻ ở Italy, anh yêu một cô gái nhưng cha cô không chấp nhận mối quan hệ ấy và cuối cùng cô bị chính cha mình giết chết. Leon sau đó rời quê hương, đến New York và trở thành sát thủ. Từ đây, bộ phim tạo ra một cấu trúc tâm lý khá rõ: Leon không sống để tìm kiếm một tương lai; anh sống để tiếp tục tồn tại.

Nếu nhìn nhân vật kỹ hơn, có thể xem công việc sát thủ như một cơ chế phòng vệ. Leon không giải quyết sang chấn bằng cách đối diện với nó mà bằng cách biến bản thân thành một cỗ máy có thể thực hiện mệnh lệnh. Anh tập luyện, lau súng, thực hiện công việc và trở về căn hộ. Những hành động lặp lại này tạo nên một đời sống gần như không có chiều sâu xã hội.

Anh không thực sự sống trong hiện tại. Anh chỉ tồn tại trong một chuỗi hành động có thể kiểm soát. Vì thế, cái cây trở nên quan trọng. Nó giống như Leon, không có rễ. 

Từ nạn nhân đến thủ thể của bạo lực - Mathilda

Nếu Léon được xây dựng như một con người đã bị bạo lực làm chai lì, Mathilda ban đầu xuất hiện như đối cực của anh.

Cô nhỏ tuổi, giàu cảm xúc, táo bạo và có nhu cầu được yêu thương. Nhưng Besson không biến Mathilda thành một biểu tượng thuần túy của sự ngây thơ. Ngược lại, điều đáng sợ nhất của nhân vật này là khả năng học hỏi cực nhanh của cô đối với bạo lực.

Ngay từ đầu, Mathilda đã sống trong một gia đình bất ổn. Cô bị bỏ bê, bị cha đối xử tệ bạc và phải trưởng thành trước tuổi. Khi gia đình bị sát hại, mong muốn trả thù trở thành động lực giúp cô tiếp tục sống. Sự trớ trêu này đã đưa cô gặp Léon.

Điều đáng chú ý là Mathilda không chỉ học từ Léon cách sử dụng súng. Cô học cả một hệ thống tư duy: con người có thể bị phân loại thành mục tiêu, nhiệm vụ có thể được hoàn thành bằng giết chóc, và bạo lực có thể trở thành phương tiện để giải quyết một thế giới bất công.

“How old were you when you made your first hit?”

“Nineteen.”

“Beat you!”

là một trong những khoảnh khắc quan trọng nhất để đọc nhân vật Mathilda.

Câu nói tưởng như trẻ con ấy thực chất cho thấy sự đảo chiều đáng sợ của quá trình trưởng thành. Một đứa trẻ bắt đầu xem việc giết người như một thành tích để cạnh tranh. Điều đáng sợ không nằm ở việc Mathilda thực sự trở thành một sát thủ trong khoảnh khắc ấy, mà nằm ở chỗ ngôn ngữ của bạo lực đã bắt đầu trở thành ngôn ngữ của cô.

Mathilda không đơn giản đi từ “ngây thơ” đến “trưởng thành”. Cô đi từ vị trí của một nạn nhân sang vị trí của một chủ thể có khả năng sử dụng chính thứ bạo lực từng làm tổn thương mình.

Đó là một quá trình vừa giải phóng vừa tha hóa.

Leon có thực sự được cứu?

Ở nửa cuối bộ phim, khi cuộc truy đuổi lên đến đỉnh điểm, Leon buộc phải để Mathilda rời đi. Anh nói:

“You've given me a taste for life. I wanna be happy. Sleep in a bed, have roots.”

Lần đầu tiên, Leon không còn nói về công việc. Anh nói về một chiếc giường, một mái nhà và “roots”, những thứ mà cái cây trong căn hộ của anh đã âm thầm đại diện từ đầu bộ phim.

Mathilda đã khiến Leon hình dung về một khả thể khác của đời sống.

Nhưng đây chính là nơi bộ phim phá vỡ ảo tưởng cứu rỗi.

Leon có thay đổi. Nhưng thay đổi không đồng nghĩa với được cứu.

Với mô hình anti-hero, Leon vẫn là một sát thủ. Bộ phim không thể xóa đi quá khứ của anh chỉ vì anh có tình cảm với một đứa trẻ hoặc biết chăm sóc một cái cây. Sự nhân tính của Leon được khôi phục không bằng cách phủ nhận quá khứ mà bằng việc anh lựa chọn hành động khác ở thời điểm cuối cùng.

Và cái chết của anh vì thế vừa là sự trừng phạt của cấu trúc neo-noir, vừa là cách bộ phim hoàn tất nghịch lý của nhân vật: Leon chỉ có thể thực sự thoát khỏi đời sống sát thủ bằng cách chết khỏi đời sống ấy. Anh không có tương lai để trở thành một người bình thường.

Sự cứu rỗi, vì thế, chỉ tồn tại trong vài phút cuối cùng của cuộc đời.

Còn Mathilda thì sao?

Nếu câu chuyện kết thúc ở cái chết của Leon, người xem có thể dễ dàng xem đây là một câu chuyện cảm động về hai con người cứu lấy nhau. Nhưng Besson để lại Mathilda. Và việc Mathilda sống sót mới khiến kết thúc trở nên bất an.

Cô đã mất gia đình và Leon. Quan trọng hơn, cô đã mang theo một phần thế giới của Leon. Bạo lực mà cô từng là nạn nhân giờ đây đã trở thành thứ cô biết cách sử dụng.

Ở cuối phim, Mathilda đem chậu cây của Leon đến trường và trồng nó xuống đất. Hình ảnh ấy thường được đọc như biểu tượng của sự trưởng thành và hy vọng. Cái cây cuối cùng cũng được đặt xuống đất giống như ước nguyện của Leon rằng cô sẽ “have roots”. 

Hình ảnh này không hoàn toàn mang nghĩa tích cực. Leon muốn có rễ nhưng không bao giờ có được chúng. Mathilda có cơ hội để có rễ, nhưng cô mang theo ký ức về một người đàn ông đã dạy cô rằng giết chóc là một nghề nghiệp có thể thực hiện với sự chính xác và kỷ luật.

Trong cấu trúc neo-noir, con người thường không thực sự thoát khỏi thế giới đã định hình họ. Thành phố không đơn giản là bối cảnh mà trở thành một hệ thống đạo đức: lạnh lẽo, vô danh và vận hành bằng quyền lực. Trong Leon, New York là nơi cảnh sát có thể trở thành tội phạm, sát thủ có thể có lòng trắc ẩn, còn một đứa trẻ có thể học cách giết người.

Ranh giới thiện - ác vì thế liên tục bị làm mờ.

Stansfield, kẻ phản diện chính, không phải một gangster bên ngoài hệ thống mà là một viên cảnh sát. Điều này khiến bộ phim đảo ngược một cấu trúc quen thuộc của phim hành động: người thực thi pháp luật không còn đại diện cho trật tự; trật tự đã tự nó trở thành nguồn gốc của bạo lực.

Leon vì thế không chiến đấu để khôi phục một thế giới tốt đẹp. Anh chỉ cố bảo vệ một con người cụ thể.

Đó là một dạng đạo đức cục bộ: khi những thiết chế lớn không còn đáng tin, nhân vật tìm thấy ý nghĩa trong một mối quan hệ riêng tư. Nhưng chính đạo đức cục bộ ấy cũng không đủ để thay đổi thế giới. Leon chết. Stansfield chết. Mathilda sống sót.

Không có trật tự mới nào được thiết lập. Chỉ có một đứa trẻ bước ra khỏi đống đổ nát.

Vì thế, câu chuyện của Leon: The Professional không thực sự phải là câu chuyện về một cô bé cứu rỗi một sát thủ. Đó là câu chuyện về hai con người cùng tìm kiếm một khả thể khác của đời sống nhưng đi theo hai hướng ngược nhau.

Do đó, sự cứu rỗi trong Leon chỉ tồn tại như một ảo tưởng đẹp đẽ mà bộ phim cố tình gieo vào người xem. Chúng ta muốn tin rằng tình cảm có thể chữa lành bạo lực, rằng một người có thể thay đổi chỉ bằng cách gặp đúng một con người khác, rằng cái cây cuối cùng được trồng xuống đất có nghĩa là mọi thứ đã bắt đầu lại.