Khi người đàn ông mang bầu

Trong những năm 1960-1970, Jacques Demy là một trong những đạo diễn nổi bật của điện ảnh Pháp với phong cách lãng mạn, ngọt ngào và giàu chất thơ. Những bộ phim như The Umbrellas of Cherbourg, The Young Girls of Rochefort hay Donkey Skin thường đặt những câu chuyện đời thường vào một thế giới gần với cổ tích, nơi màu sắc, âm nhạc và tình yêu cùng tồn tại. A Slightly Pregnant Man (L'Événement le plus important depuis que l'homme a marché sur la Lune, 1973) cũng bắt đầu từ một ý tưởng gần như cổ tích: một người đàn ông đột nhiên phát hiện mình mang thai. Nhưng đằng sau sự hài hước và kỳ quặc ấy là một thử nghiệm khá thú vị về giới tính, cơ thể và cách xã hội nhìn con người.

Ngay từ đầu phim, Demy đã tạo ra sự tương phản giữa hai thế giới nam và nữ. Marco là giáo viên dạy lái xe, gắn với xe hơi, đường phố, công việc và những cuộc gặp gỡ bên ngoài. Trong khi đó, Irène làm việc tại một salon tóc, nơi những cuộc trò chuyện về thời trang, tạp chí và đời sống phụ nữ diễn ra trong một không gian nhỏ hơn và riêng tư hơn. Sự đối lập này không đơn thuần nhằm tạo bối cảnh. Nó cho thấy cách đời sống của hai giới vốn đã được phân chia bởi những vai trò xã hội khác nhau. Đặt bộ phim trong bối cảnh làn sóng nữ quyền thứ hai tại Pháp, sự phân chia này đặc biệt đáng chú ý khi đọc cùng tư tưởng của Simone de Beauvoir: con người không đơn giản “sinh ra” với một vai trò giới cố định mà được xã hội định hình thông qua những chuẩn mực và kỳ vọng.

Từ đây, việc Marco mang thai trở thành một phép đảo ngược đầy thú vị. Nếu theo Beauvoir, rất nhiều đặc điểm gắn với “nữ tính” được tạo nên bởi vai trò xã hội, thì chuyện một người đàn ông mang thai cho phép Demy đặt những vai trò ấy lên một cơ thể nam giới. Marco bắt đầu phải đối diện với sự thay đổi của cơ thể, những bất tiện trong sinh hoạt, sự phụ thuộc vào người khác và ánh mắt của xã hội. Điều từng được xem là một phần “tự nhiên” trong đời sống phụ nữ bỗng trở thành một hiện tượng kỳ lạ khi xuất hiện trên cơ thể đàn ông. Chính sự kỳ lạ này làm lộ ra tính chất xã hội của những chuẩn mực giới: cùng một trải nghiệm, nhưng ý nghĩa của nó thay đổi hoàn toàn tùy thuộc vào cơ thể đang trải nghiệm nó.

Bộ phim cũng có thể được nhìn qua lăng kính male gaze của Laura Mulvey. Tuy nhiên, điểm thú vị không nằm ở việc nói Demy sử dụng “ánh nhìn nam giới” để nhìn một người đàn ông, mà ở chỗ ông đảo ngược vị trí của chủ thể và đối tượng bị nhìn. Trong điện ảnh kinh điển, cơ thể phụ nữ thường được biến thành một spectacle, một hình ảnh để quan sát, đánh giá và ham muốn, trong khi nam giới giữ vị trí của người hành động và người nhìn. Với Marco, cấu trúc ấy bị đảo ngược: cơ thể nam giới trở thành đối tượng của sự tò mò. Cái bụng của anh được bác sĩ, truyền thông và công chúng quan sát, bình phẩm và giải thích. Marco từ một chủ thể của đời sống trở thành “người đàn ông mang thai”. Cơ thể anh không còn chỉ thuộc về cá nhân mà trở thành một sự kiện công cộng.

Điều quan trọng là Demy không đơn giản biến Marco thành một nạn nhân. Sự đảo ngược giới tính không phá hủy mối quan hệ giữa anh và Irène. Trái lại, khi Marco trở nên yếu thế về mặt thể chất, Irène trở thành người hỗ trợ anh. Quyền lực trong gia đình vì thế được dịch chuyển nhưng tình yêu vẫn tồn tại. Đây là điểm khiến bộ phim khác với một luận đề nữ quyền trực diện: Demy không cố chứng minh rằng phụ nữ phải thay thế đàn ông, mà cho thấy một mối quan hệ có thể tiếp tục tồn tại khi những vai trò giới vốn được xem là cố định bị đảo ngược.

Nhưng sự đảo ngược ấy cuối cùng chỉ tồn tại trong một khoảng thời gian. Việc Marco mang thai không dẫn đến một cuộc cách mạng xã hội; thế giới không thực sự thay đổi sau phép màu ấy. Khi câu chuyện kết thúc, cuộc sống dần trở lại bình thường. Chính điều này tạo ra một nghịch lý thú vị: Demy tạm thời phá vỡ những khuôn mẫu về giới nhưng cuối cùng lại đưa nhân vật trở về với trật tự cũ. Tuy nhiên, khán giả đã được đặt vào một vị trí khác. Sau khi nhìn thấy một người đàn ông trải nghiệm những gì xã hội thường gắn với phụ nữ, chúng ta buộc phải đặt câu hỏi liệu những vai trò ấy thực sự “tự nhiên” hay chỉ trở nên tự nhiên vì chúng được lặp lại quá lâu.

Ngoài ra, màu sắc hài hước của Jacques Demy mang tới cho bộ phim này cũng là một chất xúc tác tốt để mọi thông điệp không trở nên quá nặng nề với người xem. Giống như lời nói đùa về việc ăn quá nhiều gà có thể làm đàn ông mang bầu xuyên suốt trong cả bộ phim tạo ra một ranh giới ngụy khoa học hoàn toàn hợp lý để người xem bám vào như một logic mong manh. Hơn hết, sự khắc họa thế giới truyền thông những năm 1970 cũng khá thú vị trong bộ phim nằm ở chỗ mọi thứ lan truyền với tốc độ chóng mặt, dù rằng không ai có thể xác minh được tin tức về Marco có phải là tin giả hay không. Mặc nhiên, dưới tác động của truyền thông, niềm tin dần được hình thành và hiệu ứng đàn ông mang bầu lan ra toàn thế giới. 

Bên cạnh đó, một số tranh luận về cái kết cho rằng Jacques Demy đã để lại một khoảng trống khá lớn trong kịch bản. Tuy nhiên, nếu nhìn vào cách ông xây dựng mối quan hệ giữa các nhân vật, Marco và Irène dường như đã hoàn thành câu chuyện của mình một cách trọn vẹn. Thế giới của Marco từng chạm tới một phép màu khi anh bất ngờ mang thai, nhưng phép màu ấy cuối cùng không tồn tại. Cùng lúc đó, người con trai của anh cũng dần rời bỏ niềm tin vào những câu chuyện thần tiên để bước vào thế giới của người trưởng thành. Một bên là người đàn ông được nuôi dưỡng trong thế giới của lòng kiêu hãnh và những khuôn mẫu nam tính, một bên là cậu bé vẫn nhìn cuộc đời qua lăng kính của những câu chuyện cổ tích. Giữa họ, phép màu không còn là một điều có thể tồn tại mãi mãi, mà trở thành một trải nghiệm giúp cả hai thay đổi. Marco học cách bước ra khỏi những định nghĩa quen thuộc về một người đàn ông, còn cậu bé bắt đầu hiểu rằng trưởng thành cũng đồng nghĩa với việc chấp nhận thế giới không phải lúc nào cũng vận hành như một câu chuyện thần tiên.

A Slightly Pregnant Man không chỉ là một bộ phim hài về một người đàn ông mang thai. Cái bụng của Marco trở thành một công cụ để Demy thử nghiệm với chính những quy ước về giới: ai được nhìn, ai được nhìn ngắm, ai được hành động và ai phải sống trong những kỳ vọng mà xã hội đặt lên cơ thể mình. Marco chỉ mang thai trong một thời gian ngắn, nhưng sự kiện ấy đủ để làm lung lay ranh giới tưởng như rõ ràng giữa nam tính và nữ tính. Và có lẽ đó là điều thú vị nhất ở Demy, đưa ra những suy ngẫm sâu sắc cho người xem thông qua lăng kính dí dỏm.