Giải thoát khỏi một tình yêu đã chết: Nhìn từ La Notte của Michelangelo Antonioni

Đã bao lâu rồi chúng ta không còn chạm vào nhau nữa? Đã bao lâu rồi ta không còn trao nhau những lời ngọt ngào? Bao lâu đó đã để chúng ta rời xa chưa? Nhưng bức bối của con người từ thời điểm Antonioni làm nên tác phẩm La Notte dường như vẫn còn ở đó.

Tiếp nối thông điệp từ L’aventura, La Notte của Micheangelo Antonioni nhấn sâu hơn và sự xa cách và cô độc của con người trong thế giới. Với góc nhìn xuất phát từ chủ nghĩa Neo-Realism, Antonioni khắc họa cặp đôi sống trong một thành phố nhưng lại cảm giác như hai thế giới khác nhau. Đây là một minh chứng rõ nét cho khả năng thể hiện tâm cảnh qua chuỗi biểu tượng chọn lọc của Antonioni: những tán cây, khung sắt, cánh cổng, vòi nước, ánh sáng, sự phản chiếu… Mọi thứ tạo nên một diễn ngôn đầy suy tưởng về Milano và con người những năm 1950.

Sự đan xen bối cảnh và tâm cảnh

Milano hiện lên ở hai sắc thái, sự điêu tàn của những điều đã qua trong mắt của nữ chính Lidia và sự vội vã, phồn vinh, náo nhiệt trong mắt người chồng Giovanni. Hai thái cực của thành phố đã được Giovanni tập trung xây dựng trong suốt nửa đầu bộ phim.

Khi Giovanni vẫn đang mải miết  với những lời chúc mừng và bàn tán từ những người yêu thích cuốn sách mới của anh, Lidia đã cảm thấy chán chường và bỏ đi khỏi không khí đó. Nỗi buồn của cô bắt nguồn từ việc người anh Tommaso của cô sắp rời đi vĩnh viễn khỏi thế gian này. Nhưng tệ hơn nữa cô phải sống với một người chồng chẳng còn cảm hứng với cô nữa. Trên những con phố cố đi qua, những tiền cảnh luôn cho thấy sự bức bối, chật hẹp như một nhà tù mà Lidia cố thoát ra khỏi đó. Trong nhà tù đó, những ánh mắt tò mò, soi mói và đầy ham muốn chĩa vào cô. Nó giống như phẩn cảnh Claudia chờ Sandro ngoài khách sạn để đón người bạn Anna trở về.

Còn Giovanni sau khi anh trở về từ bữa tiệc mới nhớ ra rằng Lidia đã biến mất từ bao giờ, anh lặng lẽ trong ngôi nhà của chính mình. Đó là một căn hộ cao tầng, quay kín bởi các tòa nhà và chỉ cần bước ra ban công thôi anh hoàn toàn có thể thấy được những gia đình khác đang làm gì. Nhưng cái nhìn từ phía Giovanni lại mang tính chủ động hơn so với Lidia, nó không hề có sự dò xét hay định kiến nào về mặt tầng lớp xã hội. Không gian mà Giovanni được khắc họa trái ngược với những gì Lidia thấy, mọi thứ trước mắt cô chỉ là khung cảnh bị lãng quên của thành phố đang biến đổi mạnh mẽ sau Thế chiến thứ nhất: những dãy nhà bị trong quá trình đập phá, di dời, khách sạn, khu vườn bỏ hoang, đám gangster giải quyết mọi thứ bằng bạo lực ở nơi vắng vẻ…

Có thể thấy Antonioni đã nỗ lực tạo nên hai chiều kích của Milano, một bên với đầy những nhiễu loạn, một bên với sự đè nén tới nhức nhối. Dù vậy, thế giới điêu tàn trong mắt Lidia lại ánh lên vẻ gọi mời và ý nghĩa của sự giải thoát khỏi những rang buộc, nhưng cũng chính sự tự do của đời sống ấy khiến cô cảm thấy một ngắn ngủi, tại sao cuộc đời đẹp như này nhưng bản thân lại không thể tận hưởng nó. Tại sao cô lại không thấy vui, phải chăng đó chỉ vì sự ra đi của Tommaso, hay còn hơn thế nữa. Cao trào đầu tiên với các biểu tượng báo hiệu những chiều sâu tâm tưởng và các bước ngoặt mới dần hé lộ ở phần sau.

Bi kịch hôn nhân

Giovanni là một nhà văn từng không thể sống thiếu việc viết lách, anh coi đó như một liều thuốc để mình vực dậy trong những cơn vĩ cuồng. Bên cạnh thành công và sự ngưỡng mộ anh nhận được từ mọi người xung quanh, trong con người anh luôn có một bóng ma chẳng bao giờ biến mất. Anh luôn cảm thấy không bao giờ là đủ trong câu chuyện tình cảm của mình.

Trong mỗi trường đoạn, biên kịch đã bố trí những điểm nhìn của Giovanni hướng về những người phụ nữ khác nhau, cô gái điên trong bệnh viện, vũ công quyến rũ tại câu lạc bộ và Valentina – con gái của vị tỷ phú.

Có thể nói  nhân vật Valentian được thủ vai bởi minh tinh Monica Vitti là một điểm sáng trong cao trào sau bước ngoặt của phim, cô tạo nên những nút thắt và cũng giải quyết nó trong phân cảnh gần cuối bộ phim. Một cô tiểu thư lẻ loi chơi một mình trong căn biệt thự lập tức thu hút ánh mắt của Giovanni, anh tiến đến bất chất người vợ của mình đang cô đọc và chết mòn tại bữa tiệc đó. Ngay cả khi Lidia định nói với anh về việc Tommaso, người bạn tốt của cả hai đã chính thức trút hơi thở cuối cùng, Giovanni vẫn mặc kệ và đi kiếm Valentina. Cũng vì nhẽ đó, Lidia mới mạnh dạn và đi theo chấp nhận sự tán tỉnh của Robert, nhưng cô hiểu rằng mình là một người phụ nữ có chồng, và cô không thể từ bỏ tất cả những thứ bản thân đã xây dựng. Cô đành dứt khoát từ chối vào quay về, trong ánh mắt cô thoáng qua nỗi buồn và sự tiếc nuối nhưng rồi nó lại trở nên đầy mạnh mẽ.

Cùng lúc đó, Valentina cũng từ chối Giovanni, cô khuyên anh quay về với vợ, còn Giovanni khao khát một cử chỉ nhỏ nhoi để níu kéo một khả năng bất khả thi. Những tiền cảnh với khung sắt, cửa kính, hàng rào được Antonioni bố trí như song sắt nhà ngục, giam hãm các nhân vật trong không gian hiện đại nhưng vô hồn. Con người ở đây bị mắc kẹt không phải vì thiếu tự do, mà vì không biết mình thực sự muốn gì.

Nội tâm của Valentina được bộc lộ qua những đoạn đối thoại và cuộn băng ghi âm đầy ám ảnh. Cô có mọi thú vui của tầng lớp thượng lưu, nhưng lại trống rỗng đến mức phải lắng nghe “cuộc trò chuyện của những cái cây” và tiếng vọng vô nghĩa của sóng biển. Câu chuyện tình yêu được kể ra rồi tan biến, như chính sự tồn tại của cô trong một thế giới dư thừa vật chất nhưng thiếu vắng nội hàm. Valentina và Giovanni, trong khoảnh khắc ấy, nhận ra sự yếu đuối của nhau. Cô nói rằng họ giống nhau, có lẽ đúng, anh chẳng dám thoát ra khỏi chính nhà tù của mình. Anh thích cảm giác có Lidia tôn sùng mình nhưng đó chỉ là một cảm giác không phải một con người.

Đỉnh điểm của sự phê phán xã hội nằm trong cuộc đối thoại giữa Giovanni, Roberto và vị tỷ phú. Những câu nói tưởng như trí tuệ về tiền bạc, dân chủ và giá trị phơi bày sự rỗng tuếch trong tâm tưởng của một bộ phận giới tư sản Ý hậu chiến. Giá trị bị giản lược thành những gì “hiện diện ngay trước mắt”, còn tuyệt vọng – thứ cảm xúc làm nên chiều sâu của tư tưởng – bị thay thế bằng sự ngạo mạn. Giovanni phản kháng yếu ớt, nhưng bi kịch nằm ở chỗ anh không muốn trở thành một phần của thế giới ấy, song đã bị nó bào mòn tâm hồn từ lúc nào không hay.

Ở hồi kết, sự cô độc không còn là trạng thái cá nhân mà trở thành bi kịch của hôn nhân. Hai người lãng quên nhau đủ lâu để nhận ra rằng không ai còn ở trong mối quan hệ nữa. Dẫu vậy Giovanni vẫn cố gắng níu kéo, anh không thể rời đi cũng như không thể giải thoát cho cả hai.

Lidia, trong sự điềm tĩnh đau đớn, thừa nhận rằng cô không còn yêu Giovanni nữa. Cái chết của Tommaso trở thành tấm gương phản chiếu sự ích kỷ của Giovanni, kẻ chỉ biết nói về bản thân và xem sự ngưỡng mộ của người khác như một sự tâng bốc. Lidia nhận ra rằng cô đã “chết mòn” vì tình yêu, vì đã dâng hiến cả đời cho một người không còn khả năng cho đi.

Trang viết cũ của Giovanni mô tả những điều đẹp đẽ về Lidia trong trái tim anh là chi tiết đau xót nhất. Nó cho thấy khoảng cách lớn nhất không nằm giữa hai con người, mà giữa con người hiện tại và chính quá khứ của họ. Trong phân cảnh cuối, khi Lidia cố gắng chống lại sự chiếm hữu của Giovanni, cuộc làm tình diễn ra như một hành vi trói buộc hơn là kết nối. Không có hòa giải, không có cứu rỗi; chỉ còn sự im lặng nặng nề của những con người tự giam mình trong những mối quan hệ đã cạn kiệt ý nghĩa.